Nhận xét nho nhỏ cho tác phẩm “Succubus” của tác giả Sứa

Nhận xét nho nhỏ cho tác phẩm “Succubus” của tác giả Sứa

1. Cái nhìn tổng quan

Đối với tôi “Succubus” là một tác phẩm thuộc về con số “hai”: hai tầng ý nghĩa, hai cảm giác đối nghịch giữa “vô lý” và “có lý”, hai xúc cảm giữa “thăng hoa” và “bài xích”. Có lẽ đây là một tác phẩm hiếm hoi khiến tôi phải giằng xé, mâu thuẫn với chính dòng suy nghĩ và cảm xúc cá nhân của mình. Vấn đề mà tác giả lựa chọn không mới, câu chuyện của nhân vật cũng rất dễ đoán, nhưng cách tiếp cận và hướng triển khai của tác phẩm này chỉ có thể gói gọn trong một từ “táo bạo”. Cái táo bạo này sẽ khiến tác phẩm nhận được hai luồng phản ứng từ độc giả. Một là thích thú, phải vỗ đùi đen đét vì không nghĩ sẽ có tác giả dám nghĩ, dám viết như vậy. Hai là bài xích, dẫu không thể phủ nhận lối hành văn cuốn hút của tác giả. Với cương vị là một người đọc, lẽ tất nhiên không thể tránh khỏi cái nhìn chủ quan, cảm xúc cá nhân. Bởi thế, tôi xin phép đưa ra một vài nhận xét về tác phẩm đặc biệt này với tâm thế là “người ở giữa”, không quá thích thú và cũng không bài xích.

Khi đọc truyện ngắn này, điều đầu tiên tôi chú ý đến là nhan đề truyện. Và thế là tôi đã tra Google một chút, nhận được sự giải mã ý nghĩa của “Succubus” như sau: “Succubus (phiên bản nữ của incubus), còn gọi là quỷ hấp tinh, một loài quỷ chuyên quan hệ tình dục với đàn ông đang ngủ trong thần thoại Do Thái. Succubus thường xuất hiện trong giấc mơ của các chàng trai với dạng một thiếu nữ xinh đẹp để quyến rũ và hiếp dâm đàn ông để lấy tinh trùng.” Tôi đã hơi hoang mang với nhan đề truyện mang đầy ẩn ý về tình dục này. Nhưng sau khi đọc xong toàn bộ tác phẩm, có thể nói, tác giả là một người có ý tưởng táo bạo khi khơi gợi từ cái vỏ trần tục nhất để nói về tầng ý nghĩa ẩn sâu bên dưới. Tuy nhiên, cách viết này đôi khi sẽ là một con dao hai lưỡi, hoặc sẽ khiến độc giả bị đốn gục ngay từ đầu, hoặc sẽ nhận về chỉ trích cay đắng.

2. Chủ đề

Không khó để nhận ra truyện xoáy sâu về chủ đề lòng yêu nước và sự tự do. Nhưng lòng yêu nước và sự tự do này được khai thác dưới góc độ hơi tréo ngoe, từ góc nhìn của một con điếm, một gã lính Pháp không thể cầm súng. Điểm mới và táo bạo của tác phẩm này chính là ở cách tiếp cận và hướng triển khai ấy. Nhắc đến lịch sử đẫm máu, thê lương dưới góc nhìn của những kẻ bị cho là ti tiện nhất trong xã hội. Nếu không suy xét kỹ mà chỉ đọc lướt qua, nhiều khả năng tác phẩm sẽ bị chỉ trích nặng nề bởi sự phá cách này. Tuy nhiên, cá nhân tôi đánh giá, Sứa là một tác giả không chỉ dũng cảm mà còn rất tài năng. Bạn dám nghĩ, dám viết và dày công tô điểm cho tác phẩm của mình những lớp lang cho chiều sâu, để người đọc nhận ra được những trầm tích ẩn sâu dưới vỏ bọc cuộc đời các nhân vật dưới đáy xã hội.

3. Nội dung và hướng triển khai

Như đã nói ở phần “Cái nhìn tổng quan”, truyện ngắn “Succubus” mang hai lớp nghĩa chồng lên nhau, vì thế tôi cũng xin phép chia sẻ đánh giá của tôi về nội dung hai lớp nghĩa này. Và vì thể loại mang cảm hứng lịch sử hoặc có yếu tố lịch sử không phải gu đọc truyện của tôi nên xin mạn phép không đánh giá quá sâu về những yếu tố này ở trong truyện. Tôi sẽ chỉ tập trung và nội dung và hướng triển khai từ hai tầng lớp nghĩa mà thôi.

Lớp nghĩa thứ nhất, hay có thể gọi là câu chuyện cái vỏ bên ngoài. Cái vỏ này kể câu chuyện về một gái điếm tên An Nam mang hai dòng máu Pháp – Việt. Mẹ của nàng cũng làm điếm và qua đời vì bệnh giang mai. An Nam sống trong cảnh dè bỉu, khinh thường và bị chà đạp, giày xéo từ nhỏ đến lớn. Song hành cùng hoàn cảnh sống khổ sở ấy là vẻ đẹp không tì vết, vẻ đẹp khiến bất cứ ai kể cả đàn ông hay đàn bà cũng đều phải nổ đom đóm mắt. Một ngày, khi nàng phải chịu cơn đánh ghen dữ dội từ một người đàn bà có chồng đã ngủ với nàng, nàng gặp ngài công sứ và trở thành điếm của ông ta. Cũng chính từ đây, nàng gặp gỡ với Adélard – một tên lính Pháp vì nỗi ám ảnh với họng súng sau cái c.h.ế.t của người cha mà không thể cầm súng, trở thành phiên dịch viên kiêm lái xe cho ngài công sứ, có thể chạy trốn bất cứ lúc nào mà chẳng phải chịu trách nhiệm gì. Cũng giống như bao gã đàn ông khác, Adélard nhanh chóng gục ngã bởi sự xinh đẹp của An Nam. Nhưng ngoài khao khát về xác thịt ra, Adélard thực sự dành trọn trái tim mình cho An Nam. An Nam biết tấm chân tình của anh nhưng không đáp lại, chỉ dần mở lòng với anh hơn bằng cách kể về quá khứ của mình hoặc những câu chuyện phiếm. Cho đến một ngày, An Nam đã lấy trộm thông tin mật từ ngài công sứ và tin tưởng gửi gắm cho Adélard, nhờ anh trao lại cho những người nổi dậy. Đến đây, Adélard mới biết động cơ thực sự của nàng. Khi anh cùng những người nổi dậy quay lại biệt thự công sứ, An Nam đã bị bắn c.h.ế.t. Mọi người chôn nàng bên cạnh nấm mồ của mẹ. Sau đó là chuỗi ngày nhớ thương nàng với rượu và khói thuốc bao trùm, để đến khi ngất lịm ở bãi biển, được người đàn bà làng chài cứu, Adélard mới sực tỉnh, mới tự vấn lòng mình liệu An Nam thực sự đã c.h.ế.t hay chưa. Câu chuyện kết thúc bằng hình ảnh Adélard đào nấm mộ của An Nam lên và thấy trống không. Adélard bừng tỉnh và quyết gia nhập hàng ngũ những người làm cách mạng, đi dọc hai miền đất nước để tìm nàng.

Nếu chỉ xét riêng câu chuyện cái vỏ bên ngoài này, không khó để thấy Sứa rất chỉn chu trong việc xây dựng bối cảnh sống, tính cách và sự biến chuyển tâm lý cho nhân vật An Nam và Adélard. Xuyên suốt câu chuyện, An Nam giống như một cái lò xo, kìm nén tất cả mọi thứ vào trong lòng, nhưng không phải là kiểu kìm nén để chịu đựng nhục nhã. Nàng nén lại mọi nỗi đau, chịu nhẫn nhục để chờ thời bung ra một cú trí mạng. An Nam giống hình dung về một cô gái có thể bị vấy bẩn về xác thịt nhưng trái tim và tâm hồn luôn kiên trinh. Còn Adélard ngay từ ban đầu đã ý thức rất rõ về vị trí của mình, về sự hèn nhát và tự ti ngự trị trong lòng. Nhưng sau khi tiếp xúc với An Nam, nghe nàng kể, chứng kiến những gì nàng làm, anh đã có sự biến chuyển từ hèn nhát, yếu đuối sang dũng cảm, dứt khoát, đứng về phía con tim và lý trí mách bảo.

Lớp nghĩa thứ hai, trầm tích ẩn bên dưới. Thực ra, cá nhân tôi đánh giá, lớp nghĩa này cũng không thực sự đánh đố độc giả. Ngay từ nhan đề, từ tên nhân vật chính đã biểu thị rõ ý nghĩa ẩn bên dưới này rồi. An Nam là ẩn dụ cho chính đất nước ta trong thời kỳ đen tối nhất, vừa bị Pháp đè đầu cưỡi cổ, vừa bị Nhật xâu xé bắt nhổ lúa trồng đay. An Nam được ví von như một “Succubus” luôn ám ảnh trong giấc mơ của Pháp, của Nhật. Ngoài miệng thì chúng luôn dè bửu, gọi dân ta với cái tên An-nam-mít nhưng trong lòng thì khao khát cùng cực việc thống trị nước ta, khai thác triệt để khoáng sản và tài nguyên trên mảnh đất màu mỡ này. An Nam phải sống dưới thân phận nữ giới tay không tấc sắt, sống với cái mác ti tiện nhất trong xã hội, ai cũng dày vò được, ai cũng chà đạp được. Cái nhẫn nhục chịu đựng của An Nam trong truyện cũng giống như cái nhẫn nhịn chịu đựng của dân ta dưới cái thời một cổ hai tròng đó. Thể xác kiệt quệ đến không còn ra dạng người nhưng trái tim và ý chí thì chưa một giây phút nào ngừng nghỉ. Lòng yêu nước và sự tự do của nhân vật An Nam này được thể hiện vừa trực tiếp vừa gián tiếp thông qua cuộc trò chuyện với Adélard về chim yến, về lời khẳng định “Cho dù làm đĩ, em cũng chỉ làm đĩ cho dân tộc của em.” Đến cuối truyện, nhân vật An Nam đã thoát li hoàn toàn khỏi câu chuyện cái vỏ mà thực sự trở thành ý nghĩa hóa thân.

4. Nhân vật

“Succubus” xoay quanh hai nhân vật chính là cô gái làm điếm tên An Nam và chàng lính Pháp không thể cầm súng tên Adélard. Cả hai nhân vật đều mang tính biểu tượng cao. Họ có câu chuyện riêng mình nhưng đồng thời cũng đại diện cho câu chuyện của thời đại.

Cách tác giả xây dựng hai nhân vật này là đặt họ vào dòng chảy lịch sử, để họ nói lên tiếng nói của thời đại. Cho nên có những hành động của họ nếu tách riêng ra tưởng là vô lý nhưng đặt chung vào dòng chảy thời đại thì lại thành có lý. Đơn cử như việc cho An Nam mang hai dòng máu Pháp – Việt đại biểu cho việc nước ta chịu cảnh nửa thực dân nửa phong kiến. Khi Adélard ngỏ ý đưa An Nam chạy trốn đến Pháp, để nàng không còn phải chịu khổ nữa với lý do một nửa dòng máu của nàng đã là dòng máu của người Pháp rồi, nhưng An Nam thẳng thừng từ chối. Chi tiết này sâu cay phản ánh thời đại bấy giờ có một bộ phận người bị Pháp hóa, cho rằng Pháp đến để khai hóa văn minh, tiến bộ cho dân mình, tôn thờ kẻ địch. Nhưng phần đông vẫn còn đó những con người ý thức rõ ràng về nơi mà trái tim mình đặt trọn, giữ vững ý chí giành lại đất nước.

Dưới góc nhìn cá nhân tôi, Sứa đã xây dựng cho An Nam một vỏ bọc quá hoàn hảo. Muốn lừa được địch thì trước tiên phải lừa được quân mình. Ban đầu chắc không ít người cho rằng An Nam chỉ là một con điếm, không hơn. Nhưng qua một vài câu thoại và thái độ của nàng, thân phận của An Nam được hé lộ dần dần. Nàng không ngại dùng thân xác mình để lợi dụng kẻ khác, để đạt được mục đích. Sau khi đã tin tưởng Adélard, nàng không ngại cho anh những tín hiệu để anh biết được, nàng không đơn giản chỉ là một con điếm. Đến tận lúc An Nam dúi vào tay Adélard tấm bản đồ thì anh mới dám khẳng định chắc chắn về thân phận tình báo của nàng. Nhưng đối với tôi, lật lại câu chuyện từ đầu thì có lẽ An Nam đã quyết đi theo cách mạng từ lâu. Có thể là từ ngay khoảnh khắc nàng bị cưỡng ép lần đầu chứ không phải đợi đến khi gặp ngài công sứ. Rồi tôi nhớ lại hoàn cảnh nàng gặp ông ta mà không khỏi rùng mình. Biết đâu những người đánh nàng cũng chỉ đang diễn một vở kịch để nàng có cái cớ tiếp cận gã công sứ? Nếu thật vậy thì chỉ có thể nói Sứa đã dày công sắp xếp cho An Nam hai thân phận không thể tài tình hơn. Một tình báo trong lốt của một con điếm.

Adélard là một người lính Pháp nhưng lại bị ám ảnh bởi họng súng – một điều không thể tréo ngoe hơn. Anh ta mặc cảm trong sự hèn nhát, tự ti và sống dưới thân phận một phiên dịch viên kiêm lái xe cho ngài công sứ. Nếu đứng dưới góc độ là một người Pháp, chắc chắn Adélard sẽ bị khinh bỉ thậm tệ. Nhưng nếu đứng dưới góc độ là những người yêu chuộng hòa bình, Adélard là một người có suy nghĩ đúng đắn và đáng quý. Adélard đóng vai trò như một người dẫn truyện, mang đến cho độc giả cái nhìn tổng quan về An Nam và cái nhìn chi tiết về suy nghĩ cũng như cảm xúc của anh. Ban đầu, cũng như bao gã đàn ông khác, anh cũng bị thu hút bởi vẻ ngoài của An Nam và khao khát nàng với nhu cầu xác thịt trần trụi nhất. Nhưng sau khi tiếp xúc, trò chuyện với nàng, Adélard đã yêu nàng chân thành với trái tim thuần khiết nhất. Chính tình yêu này đã khiến anh từ một kẻ hèn nhát, tự ti, yếu đuối trở nên dũng cảm, quyết đoán.

Tác giả kết truyện bằng hình ảnh ngôi mộ trống không của An Nam và việc Adélard quyết tâm gia nhập cách mạng, tìm kiếm hình bóng nàng dọc hai miền đất nước. Có thể với nhiều người, hình ảnh này rất vô lý. Bởi chính tay Adélard đã đào mộ chôn An Nam bên cạnh mộ mẹ. Nàng cũng chẳng phải nhân vật tầm cỡ gì để người ta phải trộm xác. Nhưng nếu đặt chi tiết này vào dòng chảy lịch sử, ta sẽ dễ dàng nhận ra, hình ảnh An Nam ở đây đã không còn là cô gái mang tên An Nam với thân phận tình báo đội lốt con điếm nữa, mà nàng đã thực sự hóa thân thành đất trời. Sự hóa thân này giúp Adélard ngộ ra, thứ anh yêu không phải một con người cụ thể mà là yêu cả đất nước này. Chính điều này thôi thúc anh phải đi tìm lại sự tự do trên khắp mảnh đất mà anh đã trót đem lòng yêu mến. Ý nghĩa hóa thân này có thể nói đã ghi điểm trọn vẹn trong lòng tôi và cũng góp phần nâng tầm tác phẩm.

5. Hành văn

Bỏ qua một vài lỗi đánh máy nhỏ nhặt, “Succubus” có thể xem là truyện ngắn có lối hành văn độc đáo. Câu từ gãy gọn, hình ảnh so sánh và ẩn dụ mang tính gợi hình, gợi cảm và tính đại biểu cao. Nhịp văn bình thản, chậm rãi khiến bầu không khí luôn mang cảm giác ngưng đọng, cuốn hút, lôi cuốn độc giả đọc đến cuối cùng.

6. Đôi điều tiếc nuối

Cá nhân tôi hơi tiếc nuối đoạn những người nổi dậy ập vào biệt thự của ngài công sứ. Mọi thứ diễn ra quá chớp nhoáng, chưa được miêu tả sâu khiến tôi có cảm giác chướng ngại vật bị vượt qua một cách khá dễ dàng. Việc tính toán, lên kế hoạch tỉ mỉ từng đường đi nước bước trước đó dường như chưa tương xứng với đoạn cao trào này. Cá nhân tôi thiết nghĩ bạn nên viết thêm bầu không khí lúc đó, làm bật lên sự cam go trong cuộc chiến cũng như điều chỉnh một chút nhịp văn đoạn này, như vậy sẽ tạo hiệu ứng cảm xúc tốt hơn cho độc giả.

Một điều nữa mà cá nhân tôi hơi không được thích lắm ở truyện ngắn này là cách trình bày tác phẩm. Có những đoạn văn rất dài đóng thành tảng liên tiếp nhau khiến tôi cảm thấy không được thẩm mỹ và hơi mệt khi theo dõi. Cá nhân tôi cho rằng, bạn nên căn chỉnh lại việc trình bày thoáng ra một chút, cho độc giả có quãng nghỉ, như vậy sẽ mang lại trải nghiệm đọc tốt hơn.