Nhận xét nho nhỏ cho tác phẩm “Cây Đa” của tác giả Nguyễn Tâm
Nhận xét nho nhỏ cho tác phẩm “Cây Đa” của tác giả Nguyễn Tâm
1. Cái nhìn tổng thể
“Cây Đa” là một truyện ngắn có cốt truyện độc đáo, cách kể chuyện đặc sắc và tầng ý nghĩa về nhân quả mang tính triết lý cao. Sau khi đọc xong tác phẩm này, cá nhân tôi cảm thấy “đã” chứ không chỉ dừng lại ở thích nữa. Tôi thiết nghĩ, giá mà tác phẩm này được truyền tải đến nhiều bạn đọc hơn thì tốt biết bao. Bởi “Cây Đa” xứng đáng được đón nhận.
2. Chủ đề
Lựa chọn một chủ đề mang tính triết lý cao, luận bàn về nhân quả, về nghiệp báo, có thể nói, tác giả thực sự đã rất dũng cảm khi quyết định hướng ngòi bút về chủ đề khó viết và cũng khó truyền tải như vậy. Nếu viết không khéo, nhiều khả năng cả câu chuyện sẽ trở thành một bài giảng đạo khô khan, khó có thể khiến người đọc tiếp nhận. Tuy nhiên, chủ đề này đã được khai thác một cách vô cùng tinh tế và khéo léo dưới ngòi bút của tác giả Nguyễn Tâm. Bạn khai thác chất liệu tâm linh, với những nhân vật đã gắn liền tâm thức của người Việt trong một bối cảnh làng quê Việt Nam gần gũi khiến cho toàn bộ tác phẩm vô cùng chân thực, dễ dàng tiếp cận người đọc. Đây là một lựa chọn thông minh, cho thấy rõ sự tính toán có chủ đích và kinh nghiệm xử lý khôn khéo của một tay viết tốt.
3. Nội dung và cách triển khai
“Cây Đa” xoay quanh mối nghiệt duyên của cây đa đã sống tám trăm năm với một người đàn ông suốt sáu kiếp. Mối nghiệt duyên này tương đối hãi hùng khi ba kiếp liên tiếp người đàn ông kia đều c.h.ế.t tức tưởi ngay dưới gốc đa. Đến kiếp thứ tư, cây đa quyết định cứu mạng hắn nhưng nào ngờ lại trở thành kẻ tiếp tay cho hắn g.i.ế.t bạn đồng hành. Thế là cây đa bị trời phạt. Tên kia vẫn phải c.h.ế.t, còn đa thì tổn thương chân thể. Đến kiếp thứ năm, sau khi bắt hắn thề không phạm phải tội g.i.ế.t người, cây đa giúp hắn trở nên giàu có đúng như ước nguyện, nhưng rồi hắn vẫn không được hạnh phúc viên mãn. Cây đa giúp hắn hiểu ra việc buông bỏ lòng tham để tìm lấy sự thanh thản. Kết truyện là sự giải đáp về mối nghiệt duyên giữa đa và người thông qua lời kể của sư thầy. Hóa ra, đây là kiếp thứ sáu đa và hắn gặp gỡ. Kiếp đầu tiên, hắn là đứa trẻ được nuôi dưỡng trong ngôi chùa gần cây đa, và cũng chính hắn là người trồng đa, đứng dưới bóng cây đa mà thề sẽ làm một vị quan thanh liêm. Nhưng cuối cùng hắn lại trở thành quan tham, luân hồi chuyển mấy kiếp cũng vẫn tham luyến tiền bạc. Phát thệ sơ tâm ở đâu thì c.h.ế.t ngay tại nơi đó. Luân hồi nhân quả cũng chính từ đây mà ra.
Nội dung truyện “Cây Đa” không phức tạp nhưng lại chứa đầy ẩn ý thâm sâu về luân hồi nghiệp báo. Tác giả sắp đặt từng lớp lang cho truyện một cách có chủ đích, lớp sau dày hơn lớp trước, giúp thông điệp truyện tưởng chừng khó hiểu khó tiếp nhận lại dần dần thẩm thấu vào tư tưởng của người đọc. Cách sắp xếp chi tiết lớp lang qua các kiếp sống này đều có tính toán cho nên mỗi một lớp đều phát huy rõ vai trò của mình, góp phần thúc đẩy mạch truyện và làm đậm thêm, sắc thêm vòng nhân quả cuối truyện.
4. Nhân vật
Khen nhiều về cốt truyện, về cách triển khai rồi, tôi không thể không dành lời tán thưởng cho cách xây dựng nhân vật của tác giả Nguyễn Tâm. Thủ pháp nghệ thuật nhân hóa vốn dĩ chẳng hề xa lạ với bất kỳ ai. Việc nhân hóa một thứ vô tri vô giác như cây đa để kể chuyện có lẽ cũng chẳng phải chuyện gì mới. Nhưng cái hay của nhân vật cây đa trong tác phẩm này là ở chiều sâu của nó. Không phải cứ xưng là “ta”, cứ kể tuồn tuột một chuyện gì đó mang góc nhìn và suy nghĩ của con người là đã có thể chiếm được cảm tình của người đọc. Nhân hóa sự vật thì đơn giản thôi, ai chả làm được. Nhưng nhân hóa thế nào để khiến sự vật đó hiện lên đầy sống động, không bị gượng ép và khiến độc giả thực sự tin rằng sự vật đó đang tồn tại, đang trò chuyện với mình mới là việc khó. Cái hay ở ngòi bút của tác giả Nguyễn Tâm là bạn làm điều này rất tốt, rất trọn vẹn.
Cây đa hiện lên trước mắt tôi đúng với số tuổi tám trăm, đã uống sương dãi nắng cùng đất trời, có những cảm nhận tinh vi về sự biến chuyển xung quanh, không chỉ về thời tiết, về con người, mà còn là về nhân tình thế thái. Cây đa sống đời ẩn dật, chỉ muốn bình yên, cho nên nó luôn mang một phong thái đĩnh đạc, đủng đỉnh, đôi lúc hơi dè dặt, nhút nhát. Nó chẳng tham luyến gì tiền tài, danh vọng, cũng không mong được cung phụng mà chỉ muốn được yên thân. Chính vì đa được xây dựng tính cách như vậy cho nên đời sống con người vầy xoay quanh đa lúc nào cũng tràn ngập trong những mong cầu – những mong cầu mà đa không thể hiểu được. Có lẽ chính vì lòng đa không có dục vọng cho nên nó mới nhìn cuộc sống rất thanh thản, cho nên nó mới cảm nhận được sự tôn kính thực sự không nằm ở tiền tài danh vọng. Cái ý “tri túc thường lạc” mang tính triết lý này thể hiện rất rõ qua những lời nói và suy nghĩ của cây đa.
Nhân vật nam có mối nghiệt duyên với cây đa chỉ được nhắc tên là Kha ở kiếp hắn giết bạn đồng hành, các kiếp còn lại đều không có tên, cũng ít được miêu tả cặn kẽ về ngoại hình, nhưng qua những phản ứng của cây đa, nhân vật nam này lại hiện lên vô cùng sống động. Để hình dung rõ nhất về nhân vật này có lẽ cũng chỉ tựu chung bởi hai từ “đần” và “tham”. Hắn đần vì qua bao kiếp người vẫn không phân biệt được ai là bạn ai là thù, ai thật lòng, ai giải dối. Hắn tham bởi kiếp nào cũng khao khát có nhiều tiền, nhưng kết cục cứ có nhiều tiền thì sẽ c.h.ế.t. Không phải vô duyên vô cớ hắn phải nhận lấy kết cục như vậy. Cái gì cũng có căn nguyên của nó. Ngay kiếp đầu tiên, hắn đã đi ngược lại sơ tâm của mình, trở thành quan tham. Chính hắn qua bao kiếp vẫn không buông bỏ được cái tham của mình, bởi thế tự làm thì tự chịu, gieo nhân nào gặt quả nấy. Có thể nói, nhân vật không tên không tuổi này dường như đại diện cho dục vọng thẳm sâu trong lòng mỗi người. Nhân vật này thức tỉnh cũng là lúc cái tham trong lòng hắn biến mất, hắn buông bỏ được thì hắn có thể tự giải thoát cho mình được. Nói cho cùng, trên đời này chẳng có vị thần tiên nào có thể giải thoát cho ta, ngoài chính bản thân ta.
Bên cạnh hai nhân vật chính, truyện còn xuất hiện nhân vật sư thầy ở ngôi chùa gần cây đa mang vai trò then chốt giúp kết nối và giải mã bí ẩn về nghiệt duyên giữa cây đa và nhân vật nam. Mặc dù đất diễn của sư thầy khá ít ỏi, nhưng mỗi lần sư thầy xuất hiện, dáng vẻ từ bi, đạo mạo và những lời khuyên răn hướng thiện đều vô cùng trọn vẹn.
5. Thông điệp truyền tải
“Cây Đa” có thể nói là một truyện ngắn mang tính triết lý cao. Chính bản thân tôi sau khi đọc xong cũng không dám chắc mình có thể hiểu hết hoàn toàn dụng ý của tác giả. Có lẽ là nằm ở sự giác ngộ về ý nghĩa cuộc đời ở mỗi độ tuổi là khác nhau, cho nên mỗi độc giả sẽ tự cảm nhận một thông điệp riêng. Tôi xin mạn phép chia sẻ thông điệp mà cá nhân tôi nhận được, có thể đúng với dụng ý của tác giả, nhưng cũng có thể không. Dẫu sao, độc giả cũng là một người đồng sáng tạo, cho nên dưới lăng kính người đọc, tác phẩm sẽ có thêm một góc nhìn mới.
Có ba ý mà tôi cảm nhận được sau khi đọc xong tác phẩm, đó là “gieo nhân nào gặt quả nấy”, “tri túc thường lạc” và “lá rụng về cội”. “Gieo nhân nào gặt quả nấy” thể hiện rõ ràng ở mấy kiếp người của nhân vật nam. Hắn gieo lời thề nguyện làm quan thanh liêm dưới gốc cây đa nhưng lại làm trái lời thề đó, tham luyến tiền bạc cho nên suốt mấy kiếp đều c.h.ế.t vì tiền. Gieo nhân ác thì gặp quả đắng. Đến khi tỉnh ra, tự tay buông bỏ cái nhân ác là sự tham luyến tiền bạc thì tự khắc quả đắng sẽ không còn. “Tri túc thường lạc” thì được thể hiện rõ thông qua hình tượng cây đa, nhất là qua suy nghĩ và lời nói của nhân vật này. Phía trên tôi đã bàn rồi nên xin phép không bàn thêm ở đây nữa. Cuối cùng là “lá rụng về cội”. Điều này được bật mí ở cuối truyện thông qua lời kể của sư thầy. Nhân vật nam khi bé là đứa trẻ được nhà chùa nuôi dưỡng, trải qua mấy kiếp phải chịu quả đắng do mình gây nên, đến kiếp cuối cùng sau khi tỉnh ngộ thì lại quay về nền đất của ngôi chùa năm xưa, quyết tâm xây lại chùa. Hình ảnh “lá rụng về cội” này không chỉ nói lên việc con người quay về chốn cũ để tìm lại sự thanh thản mà còn gợi nhắc lại sơ tâm đơn thuần khi xưa.
6. Cách hành văn
Tôi thích “Cây Đa” một phần không nhỏ là bởi cách hành văn mượt mà, lôi cuốn, đầy sức gợi của tác giả. Những đoạn tả cảnh trực tiếp, tả cảnh ngụ tình, tả - kể đan xen vô cùng nhuần nhuyễn, nhịp nhàng. Câu từ phong phú, nhịp câu ngắt nghỉ hợp lý tạo cho tác phẩm một tổng thể nên thơ, trữ tình, phù hợp với bối cảnh làng quê Việt Nam và bầu không khí tâm linh bao trùm. Ngoài ra, cái hay ở tác phẩm này còn nằm ở giọng văn trào phúng nhưng tế nhị, không quá gay gắt, cái cười bật lên đầy sâu cay về nhân tình thế thái. Bên cạnh đó, thoại trong truyện cũng rất đời, gần với khẩu ngữ làng quê Việt, cảm giác mộc mạc đong đầy.