Gạo lậu
Ở bến sông có một chiếc thuyền lớn đang dỡ gạo.
Lão Câm nhìn thấy nó qua khoảng trống giữa hai đống gạch. Thuyền mành ba buồm, mạn cao, đậu sát bờ đê. Phu khuân vác đi thành hàng trên tấm ván bắc từ mạn thuyền lên bờ, mỗi người một bao gạo trên vai, bao gạo bện bằng cói, buộc lạt, trên mỗi bao có đóng một cái dấu son tròn.
Người ta bảo đó là gạo Gia Định. Thuyền chở từ trong Nam ra, đi hơn một tháng đường biển. Gạo Gia Định nuôi Bắc Thành.
Lão nhìn những cái dấu son tròn trên bao. Dấu in lệch, chỗ đậm chỗ nhạt. Lão không đọc được chữ trong đó. Người ta bảo đó là dấu kho: kho nào, năm nào, bao nhiêu cân. Không có chữ nào là tên người cấy.
Một bao gạo bị rách ở góc. Gạo chảy ra thành một vệt trắng trên ván, rơi xuống bờ đê. Mấy con chim sẻ sà xuống mổ. Mấy đứa trẻ con người phu chạy lại, ngồi xổm, nhặt từng hạt bỏ vào vạt áo.
Lão nhìn những hạt gạo trắng trên bờ đê. Hạt dài, thon, trong như hạt sương. Mười một năm trước, lão đã cầm một nắm gạo như thế trong tay, trên một bãi cát vắng, giữa đêm, và lão đã ngửi nó như người ta ngửi tóc người yêu.
Mùa gặt năm Giáp Dần còn tệ hơn năm trước.
Ba sào ruộng gò cấy muộn vì cả nhà phải đi đào củ chuối đến tận tháng Tư. Lúa trổ bông vào đúng đợt nắng hạn tháng Bảy, hạt lép đến một nửa. Gặt xong, đập xong, phơi xong, được mười bốn giạ lúa.
Lúa còn nằm trên sân phơi thì người làm của ông Xã đã xuống. Gã vác theo cái giạ của làng, cái giạ gỗ có đai sắt, và cầm một mảnh giấy ông Xã biên sẵn.
“Tháng Ba vay nửa giạ, mùa này trả một giạ.” Gã đọc, không cần nhìn giấy. “Ba đấu vay thêm, mùa này trả sáu đấu. Lệ làng.”
Mão đong cho gã một giạ. Gã gạt miệng giạ bằng ống tre, lần này gạt sát, sát tới mức mấy hạt lúa ở mép rơi ra ngoài. Đến sáu đấu thì Liễu bước ra, đứng chắn trước đống lúa.
“Sáu đấu này là cơm tháng Chạp của hai đứa nhỏ.” Chị nói.
Gã nhìn Liễu, nhìn Mão, rồi gánh một giạ đi. Chiều ấy Mão lên nhà ông Xã. Ông Xã không giận. Ông mở cuốn sổ bìa giấy dó, lật đến trang có hai cái dấu son của hắn, viết thêm một dòng bên dưới.
“Sáu đấu, khất sang mùa sau.” Ông nói. “Mùa sau thành một giạ hai đấu. Tui không lấy thêm của anh hạt nào.”
Ngón trỏ tay trái. Dấu thứ ba nằm ngay dưới dấu thứ hai, những đường vân xoắn giống hệt nhau, như in ra từ cùng một con dấu.
Còn lại mười ba giạ. Trừ thuế ruộng, bán ba giạ lúa lấy tiền nộp thuế đinh, xay ra còn chưa đến năm giạ gạo.
Mão không cày thuê cho ông Xã nữa. Ông Xã không thuê. Ông bảo năm nay ruộng nhà ông ít việc. Mão biết không phải ít việc. Ông Xã thuê người khác, thuê những người không có hai mươi vết roi trên lưng, không có tiếng là đã ăn trộm gạo vua.
Tháng Mười, hắn bỏ làng đi kiếm việc.
Hắn đi về phía biển. Hắn biết biển. Hắn nghĩ ở các cửa biển, có ghe thuyền, có người cần bạn ghe, có cá để kéo lưới. Hắn đi dọc bờ biển phía Bắc, qua những xóm chài nghèo xơ xác, đến cửa Đề Gi. Hắn hỏi các chủ ghe. Không ai cần người. Ghe ít, cá ít, người thừa. Nhiều ghe đã bị quan lấy chở lương vào Diên Khánh, không về.
Hắn ngủ ngoài bãi cát, dưới những cái thuyền thúng úp ngược. Ăn cá vụn người ta vứt. Ba ngày.
Đêm thứ hai trời mưa. Hắn chạy vô nằm nhờ dưới hiên lăng Ông ở đầu xóm chài. Cái lăng nhỏ, mái ngói thấp, trên nóc đắp hai con rồng chầu mặt nguyệt bằng vôi, một con đã mất đuôi. Trong lăng, sau tấm hoành phi sơn đỏ đã bong, có một cái hòm gỗ dài đựng bộ xương cá Ông dạt vào bãi từ đời nào không ai nhớ. Người xóm chài tin Ông cứu ghe chìm, đẩy người sắp chết đuối vô bờ.
Ông từ giữ lăng cầm đèn ra soi, thấy hắn, không đuổi. Ông chỉ lên cái bàn thờ nhỏ ngoài hiên, trên đó cắm bốn cây nhang còn đỏ đầu.
“Ghe đi chở lương vô Diên Khánh hồi tháng Bảy.” Ông từ nói. “Bốn chiếc. Chưa thấy chiếc nào về. Nhà người ta thắp nhờ Ông coi chừng giùm.”
Mão nằm nghe mưa gõ trên mái ngói. Hắn từng có một chiếc ghe. Không ai thắp cho nó cây nhang nào.
Đêm thứ ba, hắn thấy ánh lửa ở một bãi ngang vắng, cách cửa Đề Gi chừng nửa buổi đi bộ về phía Nam, chỗ không có xóm nào.
Đó là một đống lửa nhỏ, đốt sau một cồn cát, khuất gió, khuất mắt người. Quanh lửa có bốn người đàn ông. Dưới mép nước, một chiếc ghe nhỏ hai buồm nằm nghiêng trên cát, buồm hạ, mui phủ lưới. Không ai đốt lửa ở một bãi vắng thế này nếu không có lý do.
Mão đứng ở xa nhìn rất lâu. Hắn biết mình nên đi. Hắn không đi. Hắn đói.
Một trong bốn người đàn ông đứng dậy, đi về phía hắn. Gã thấp, chắc, da đen như cột nhà cháy, tóc búi lỏng, cổ đeo một sợi dây có cái răng cá mập. Gã đi chân trần trên cát, không gây tiếng động. Đến gần thì Mão thấy bàn tay trái của gã chỉ còn ba ngón.
“Đứng đó lâu dậy.” Gã nói, giọng Phú Yên, cái giọng nặng và chậm của người miệt ngoài. “Là muốn ăn hay muốn báo quan?”
“Muốn ăn.” Mão nói, mắt dán vào ánh lửa.
Gã nhìn hắn từ đầu đến chân. Nhìn cái áo rách, nhìn cái lưng hơi gù, nhìn đôi bàn tay. Gã cầm lấy bàn tay phải của Mão, lật lên, nhìn lòng bàn tay, những vết chai ở gốc ngón, ở giữa lòng.
“Chai dây buồm.” Gã nói. “Mà có chai cán cày. Mầy đi ghe rồi về cày ruộng hả?”
Mão gật đầu.
Gã cười. Gã có một cái răng cửa bịt vàng.
“Lại ăn đi.” Gã nói, hất hàm về phía đống lửa.
Gã tên là Bảy Ghe. Người Phú Yên, xóm chài ở đầm Ô Loan. Gã không nói tên thật. Gã bảo ở cái nghề này, tên thật chỉ có ích khi người ta khắc lên bia mộ, mà người như gã thì không ai làm bia mộ.
Gã nghe tên Mão thì nheo mắt.
“Mão ghe bầu? Ở Thị Nại? Ghe mũi vẽ mắt đỏ?” Gã hỏi, nheo mắt nhìn hắn từ đầu đến chân.
“Hồi trước.” Mão đáp, cúi đầu.
“Tao nghe nói ghe mầy chìm hồi năm Tý.” Gã nói, ngồi xổm xuống cạnh lửa.
“Chìm rồi.” Mão nói, giọng cụt lủn, đưa tay hơ lửa.
Bảy Ghe gật gù, không hỏi thêm. Gã đưa cho Mão một nắm cơm. Cơm trắng. Gạo trắng, hạt dài, không độn. Mão cầm nắm cơm trong tay, và hắn không ăn ngay. Hắn đưa lên mũi ngửi. Mùi gạo mới, thơm ngọt, mùi mà hắn đã quên từ mùa gặt năm Quý Sửu.
Hắn ăn. Hắn ăn chậm, nhai kỹ, như má hắn ăn, như sợ nó hết.
“Gạo gì đây?” Hắn hỏi, khi nắm cơm chỉ còn một miếng.
Bảy Ghe không trả lời ngay. Gã nhìn ba người kia. Ba người kia nhìn lại. Rồi gã cười, cái răng vàng lóe lên trong ánh lửa.
“Gạo Gia Định.” Gã nói, cười, cái răng vàng lóe lên.
Đêm ấy Bảy Ghe kể. Mão không hỏi, nhưng gã kể, như người ta kể chuyện cho một người sắp về làng để làng nghe.
Gã kể rằng gã đã ở Gia Định ba năm. Hồi năm Tân Hợi, ghe gã bị bão đánh dạt vào Côn Lôn, rồi theo một thuyền buôn vào sông Sài Gòn. Gã ở lại, vì ở đó có việc.
“Ở trỏng, ruộng nó rộng như biển.” Gã nói. “Đứng ở bờ này nhìn không thấy bờ kia. Đất đen, mềm, cắm cây gậy xuống thì ngập tới cán. Không cần cày sâu. Không cần chờ mưa. Nước sông lên xuống mỗi ngày hai lần, tự tưới.”
“Rồi ai cày?” Mão hỏi, quên cả nhai.
“Lính.” Bảy Ghe đáp, ném một que củi vào lửa.
Mão không hiểu. Bảy Ghe giải thích. Ông Gia Định cho lính làm ruộng. Không đánh trận thì cày. Mỗi đội lính một khoảnh ruộng, gọi là đồn điền. Lính cày, lính cấy, lính gặt. Gạo nộp kho, kho nuôi lính. Lính no thì đánh khỏe.
“Ai không phải lính mà ra khai hoang, ông Nguyễn cấp trâu, cấp giống, ba năm không thu thuế.” Bảy Ghe nói tiếp. “Gạo ở trỏng rẻ. Rẻ như bùn. Một quan tiền ở trỏng mua được gấp ba ở đây.”
“Rồi gạo đó…” Mão hỏi, nuốt miếng cơm cuối cùng.
“Ông Nguyễn mua gạo của dân giá cao. Cao hơn chợ. Để dân ham trồng. Rồi ông bán cho thuyền buôn Tàu, thuyền buôn Tây. Đổi lấy súng, lấy thuốc súng, lấy đồng.” Gã nói, đếm đếm trên ba ngón tay.
“Sao mầy biết?” Mão hỏi, ngờ vực.
“Tao bán gạo cho ổng mà.” Gã cười, vỗ vỗ vào bao gạo cạnh chân.
Bảy Ghe cười. Ba người kia cũng cười.
Mão ngồi im. Hắn nghĩ đến ba sào ruộng gò của má, đất đỏ, lẫn sỏi, phải chờ mưa, mỗi sào được mười hai giạ lúa năm tốt. Hắn nghĩ đến cái chữ “rẻ như bùn”. Ở Bàu Sen, người ta đang ăn củ chuối.
“Mầy nói vậy.” Hắn nói. “Mầy không sợ tao về nói với quan?”
“Nói gì? Nói thằng Bảy Ghe khen ông Nguyễn?” Gã nhún vai. “Tao không khen ổng. Tao không thương ổng. Tao không thương ông Cảnh Thịnh. Tao không thương ai hết.”
Gã cầm một nắm gạo sống trong cái bao cạnh chân, để cho hạt gạo chảy qua kẽ ba ngón tay còn lại, rơi xuống lòng bàn tay kia.
“Tao thương cái chênh.” Gã nói, mắt nhìn những hạt gạo trong lòng bàn tay.
Mão về Bàu Sen với một thúng gạo.
Bảy Ghe bán chịu. Gã bảo, một thúng thôi, thử. Bán được thì quay lại, trả tiền, lấy thêm. Bán không được thì coi như gã cho. Gã nói thế, nhưng Mão biết không có ai cho không ai cái gì. Gã cho chịu vì gã biết Mão ở Bàu Sen, biết Bàu Sen đói, biết một thằng từng có ghe bầu thì biết buôn.
Hắn gánh thúng gạo đi đường núi, đi ban đêm, tránh đường cái. Gần sáng thì về đến nhà.
Má thấy thúng gạo, không hỏi gì. Bà xúc một đấu, vo, nấu. Lần đầu tiên từ Tết, nồi cơm không độn. Thằng Cu ăn ba bát. Con Hĩm ăn hai bát rồi ngủ gục trên chiếu, miệng còn dính hạt cơm. Liễu ăn một bát, rồi dừng, nhìn thúng gạo, nhìn Mão.
“Gạo ở đâu?” Liễu hỏi, đặt đũa xuống.
“Mua.” Mão đáp, cúi xuống bát cơm.
“Mua bằng gì?” Chị hỏi, không rời mắt khỏi thúng gạo.
“Mua chịu.” Mão đáp, giọng nhỏ, và lại cắm cúi ăn.
Chị không hỏi nữa. Nhưng chị nhìn những hạt gạo dài, thon, trong, khác hẳn gạo ngắn đục của ruộng gò. Chị là con nhà làm muối ở đầm Thị Nại. Chị đã thấy gạo của ghe Tàu, gạo của ghe Quảng. Chị biết đây không phải gạo ở vùng này.
Hắn bán phần còn lại trong xóm.
Hắn bán rẻ. Rẻ hơn giá chợ Gò Găng. Hắn bán cho Hai Bướm, cho ông Ba Rổ, cho ông Bảy Mù, cho mấy nhà có con nhỏ. Người ta mua, mua bằng tiền dành dụm cuối cùng, mua bằng một con gà, một cái thúng, một cái áo. Người ta cảm ơn hắn. Ông Ba Rổ nắm tay hắn, lắc lắc, nói: “Mầy tốt. Mầy tốt.”
Ông Ba Rổ trả bằng một xâu tiền Thái Bình xỏ lạt. Mão lần từng đồng. Có ba đồng mỏng như lá lúa, soi ra nắng thấy sáng lọt qua chỗ rỉ. Hắn gỡ ra, trả lại. Ông Ba Rổ lục túi, đổi cho hắn ba đồng khác, dày hơn, đen hơn. Ông không nói gì. Lúc về, ông vẫn nắm tay hắn, lắc lắc.
Mão nghe câu “mầy tốt” và hắn thấy một cảm giác lạ. Hắn đang buôn. Hắn đang lời. Chợ Gò Găng bán ba mươi đồng một đấu gạo. Hắn bán hai mươi lăm. Bảy Ghe bán cho hắn mười hai. Vậy mà người ta cảm ơn hắn. Người ta bảo hắn tốt.
Năm Kỷ Dậu, hắn đong lúa bằng cái giạ đáy dày, và má hắn bảo hắn ăn của làng.
Năm Giáp Dần, hắn bán gạo lậu lời gấp đôi, và cả làng bảo hắn tốt.
Hắn không biết điều nào thật hơn. Hắn chỉ biết cái thứ hai dễ chịu hơn.
Liễu có một cái ống tre. Một đốt tre gai, khoét cái khe dọc vừa lọt đồng tiền, giắt trên giàn bếp sau mấy bó củi. Phiên chợ nào chị cũng gánh lạt ra Gò Găng, mười bó lạt một đồng, về bỏ vô ống một hai đồng. Có phiên không đồng nào.
Một tối Mão thấy chị cầm cái ống lắc lắc bên tai, nghe tiếng tiền va nhau, rồi giắt lại chỗ cũ.
“Để làm chi?” Hắn hỏi.
“Chuộc đôi bông tai cho má.” Chị nói. “Bà Xã nói chuộc thì hai giạ lúa. Tính theo giá chợ bữa chuộc.”
Mão biết giá chợ bữa nào. Lúa rẻ nhất vào tháng Chín, khi trong ống chưa có gì. Lúa đắt nhất vào tháng Ba, tháng Tư, khi cả làng đói.
Bán hết chuyến thứ hai, hắn đi chợ Gò Găng.
Đường ra chợ đi ngang cổng nhà ông Xã. Cổng xây gạch, có mái ngói nhỏ, hai bên trụ đắp hai cái đèn lồng bằng vôi. Hắn dừng lại trước cổng một lúc, tay đặt lên cái túi tiền giắt lưng. Rồi hắn đi tiếp.
Chợ Gò Găng họp dưới mấy dãy lều tranh dọc con đường đất đỏ. Hàng nón ngựa Phú Gia treo thành chùm trên sào tre, chóp nhọn, vành dày, quai lụa đỏ, thứ nón chỉ nhà khá mới đội. Bánh tráng mè đen xếp chồng trên nia. Mấy hũ rượu Bàu Đá nút lá chuối khô. Đàn bà ngồi bán mắm bên những cái khạp sành, ruồi bâu thành đám đen trên nắp. Tháng Ba năm nay, chợ này vắng tới mức người ta thấy được mặt đất. Bây giờ lại đông.
Hắn không đi để mua gạo, mua muối hay mua mắm. Hắn đi thẳng đến dãy hàng đồ đồng ở cuối chợ, chỗ mấy ông thợ người Quảng ngồi bày nồi, chảo, mâm, thau trên những tấm chiếu cói. Hắn đứng nhìn rất lâu. Ông thợ hỏi mua gì, hắn không trả lời, chỉ cầm từng cái nồi lên, lật đáy, gõ gõ vào thành nghe tiếng.
Cuối cùng hắn chọn một cái nồi nhỏ. Nhỏ hơn cái nồi đồng của Liễu ngày trước, quai đúc thô, thành mỏng hơn. Nhưng là nồi đồng. Hắn trả giá ba lần, rồi trả đúng cái giá ông thợ đòi lần thứ hai. Tiền ấy là toàn bộ phần lời của chuyến gạo.
Hắn mang cái nồi về, gói trong một cái bao tải.
Tối ấy, đợi má đi nằm, hai đứa nhỏ đã ngủ, hắn đặt cái bao lên bậc bếp, nơi Liễu đang ngồi cời lửa. Hắn không nói gì. Hắn đặt xuống rồi đi ra hiên, ngồi chỗ quen, chỗ hắn ngồi ăn cơm từ hôm tháng Tư.
Hắn nghe tiếng bao tải sột soạt. Rồi im. Rất lâu.
Rồi hắn nghe tiếng nước. Liễu đổ nước vào cái nồi. Tiếng nước chảy vào đồng khác tiếng nước chảy vào đất, vang hơn, trong hơn. Rồi tiếng nồi đặt lên kiềng. Rồi tiếng lửa reo.
Chị không gọi hắn. Chị không cảm ơn. Chị không hỏi tiền đâu.
Sáng hôm sau, khi hắn dậy, Liễu đang ngồi ở sân sau, cái nồi đồng nhỏ úp trên đùi. Chị đang chùi nó. Chùi bằng tro bếp và vỏ dừa, chậm, kỹ, từng vòng một, như ngày trước chị chùi cái nồi của mẹ chị. Cái nồi mới thì chưa đen, chưa cần chùi. Nhưng chị vẫn chùi.
Mão đứng ở cửa sau nhìn. Chị không ngẩng lên.
Hắn quay vào. Cái khoảng cách một gang tay vẫn còn đó. Nhưng tối ấy, khi hắn ăn cơm ở hiên, Liễu mang ra cho hắn một bát canh rau tập tàng, đặt xuống cạnh mâm, rồi mới quay vào bếp. Từ tháng Tư, chị chưa từng mang thứ gì ra hiên cho hắn.
Hắn quay lại bãi ngang ba lần nữa.
Lần thứ hai, hắn mua ba thúng. Lần thứ ba, năm thúng, thuê Hai Bướm gánh cùng. Hai Bướm không hỏi gạo từ đâu. Gã chỉ hỏi được bao nhiêu tiền công. Mão trả gã bằng gạo.
Lần thứ tư thì có chuyện.
Đêm ấy là đêm rằm tháng Chạp. Trăng sáng. Đêm sáng trăng là đêm xấu cho người buôn lậu. Bảy Ghe không muốn ra, nhưng gạo đã chất sẵn, người mua đã chờ sẵn. Gã cho ghe vào bãi ngang lúc trăng còn thấp, định dỡ hàng nhanh rồi rút.
Mão đứng trên bãi cát, chờ. Hai Bướm đứng cạnh, đòn gánh trên vai.
Ghe Bảy Ghe vừa vào đến mép nước thì một tên trong bọn gã hét lên.
“Thuyền tuần!” Gã hét, chỉ tay ra khơi.
Mão quay đầu. Ngoài khơi, phía Bắc, có một cánh buồm. Buồm cói, hình cánh dơi, to. Thuyền tuần biển của triều đình. Đang đi xuôi gió, thẳng về phía bãi ngang.
“Rút!” Bảy Ghe hét. “Vô đầm!”
Ghe gã quay mũi. Không ra biển. Gã lao thẳng vào một cái lạch nhỏ dẫn vào đầm nước lợ phía sau bãi cát, nơi có rừng đước. Mão và Hai Bướm chạy theo dọc bờ lạch. Không ai bảo họ chạy. Họ chạy vì nếu ở lại trên bãi cát, dưới trăng rằm, với hai đôi quang không, thì người ta sẽ hỏi họ đứng đó làm gì.
Ghe chui vào rừng đước. Bảy Ghe ra lệnh hạ buồm, hạ cột. Bốn người trên ghe nhảy xuống nước, đẩy ghe sâu vào trong, giữa những bộ rễ đước chằng chịt. Mão và Hai Bướm lội xuống theo. Nước lợ ngập đến ngực, lạnh buốt. Bùn dưới chân nhão nhoét. Rễ đước cào vào ống chân.
Họ đứng im trong nước, trong bóng tối của rừng đước.
Thuyền tuần đi qua.
Mão nghe tiếng chèo. Nghe tiếng người nói. Giọng Huế. Một ngọn đuốc giơ lên, quét qua mặt nước, quét qua bãi cát, quét đến mép rừng đước. Ánh đuốc lướt qua cách chỗ Mão đứng chừng năm sải. Hắn thấy rõ những cái rễ đước đỏ rực lên trong ánh lửa, như những ngón tay đẫm máu.
Hắn nín thở.
Bên cạnh hắn, Hai Bướm run lập cập. Gã run đến nỗi nước quanh gã gợn sóng. Mão đưa tay ra, nắm lấy vai gã, siết chặt. Hai Bướm thôi run.
Ánh đuốc quét qua. Tiếng chèo xa dần.
Bảy Ghe là người đầu tiên lên tiếng, khi tiếng chèo đã mất hẳn. Gã nói nhỏ, bằng giọng bình thường, như không có chuyện gì:
“Tháng trước nó bắt được thằng Tư Hến ở cửa Tiên Châu. Chặt đầu, cắm ở cửa biển. Ba ngày quạ mới mổ hết mắt.” Giọng gã bình thường, rồi vắt nước trên tóc.
Gã nói xong thì leo lên ghe, bắt đầu dỡ gạo.
Hai Bướm không nói gì suốt đường về. Đến chân núi, gã đặt gánh xuống, nói:
“Chuyến sau tao không đi.” Gã xoa xoa cái vai còn đỏ vì đòn gánh.
“Ừ.” Mão đáp, nhìn xuống chân mình.
“Mầy cũng đừng đi.” Hai Bướm nói, nhấc gánh lên, đi trước.
Mão không trả lời.
Ông Xã Đạt chờ hắn ở cổng nhà vào sáng ngày hai mươi tháng Chạp.
Ông không đi một mình. Ông đi với hai người làm, cầm gậy. Ông đứng giữa ngõ, nơi Mão phải đi qua để vào nhà. Mão gánh hai thúng gạo, đến đầu ngõ thì thấy ông. Hắn dừng lại.
“Anh Mão.” Ông Xã nói, giọng không ôn tồn như mọi khi. “Hai thúng đó gạo gì?”
Mão đứng im.
“Gạo ở đâu?” Ông Xã hỏi tiếp, rồi tự trả lời. “Gạo Gia Định. Gạo giặc. Anh mua gạo giặc, chở về làng, bán cho dân. Anh biết tội gì không?”
Mão vẫn đứng im. Hai thúng gạo trên vai nặng như hai hòn đá.
“Tội theo giặc.” Ông Xã nói, chậm, rõ từng chữ, như đọc chiếu. “Quan biết thì chém. Chém anh, rồi quan hỏi làng: xã trưởng ở đâu mà để dân theo giặc? Rồi quan chém luôn tui.”
Ông nói đến đó thì dừng. Ông nhìn Mão. Ông chờ.
Mão biết ông đang chờ cái gì. Hắn đã biết từ lúc thấy ông đứng ở đầu ngõ. Ông Xã Đạt không đứng ở đầu ngõ để bắt hắn. Nếu ông muốn bắt, ông đã báo lên huyện. Ông đứng ở đầu ngõ để mặc cả.
“Ông Xã muốn gì?” Hắn hỏi.
Ông Xã cười. Cái cười ôn tồn trở lại.
“Anh Mão là người biết điều. Tui không muốn anh bị chém. Anh có vợ con. Má anh già. Nhưng làng phải phạt. Làng không phạt thì làng có lỗi.” Ông Xã nói, chắp tay sau lưng.
“Phạt bao nhiêu?” Mão hỏi, đặt hai thúng gạo xuống đất.
Ông nói con số. Mão nghe, và hắn hiểu rằng con số ấy là con số không ai trả được. Nó là con số được đặt ra để không ai trả được.
“Không có tiền thì…” Ông Xã nói, giọng nhẹ đi, như người ta gợi ý một việc nhỏ. “Ba sào ruộng gò của má anh. Cầm cố cho làng. Tui đứng tên giữ giùm làng. Lúc nào anh có tiền thì chuộc. Ruộng vẫn là của nhà anh. Chỉ là lúa thì tui thu, để trừ dần vào tiền phạt.”
Má không nói gì khi Mão kể.
Bà ngồi trên chõng, nghe hết, đầu cúi. Liễu đứng ở cửa bếp. Hai đứa nhỏ ngồi trong buồng, im thin thít, như hai con chuột biết có mèo.
Khi Mão kể xong, má ngẩng lên. Bà nhìn hắn. Đó là cái nhìn hắn đã thấy ở cửa bếp đêm hắn tát Liễu, và ở hiên nhà đêm bà nói “bây ăn của làng”.
“Bây buôn gạo giặc.” Má nói, giọng không lên không xuống.
“Dạ.” Mão đáp, cúi đầu.
“Bây bán cho làng.” Bà nói, ngón tay mân mê vạt áo.
“Dạ. Bán rẻ hơn chợ.” Mão nói, giọng nhỏ dần.
“Rẻ hơn chợ.” Bà nhắc lại. Rồi bà hỏi. “Rẻ hơn giá bây mua không?”
Mão không trả lời.
Má đứng dậy. Bà đi vào buồng, lục cái rương gỗ nhỏ, lấy ra một tờ giấy đã ố vàng, gấp tư. Đó là tờ văn tự ba sào ruộng, có chữ ký của ông nội Mão, có dấu của xã trưởng thời chúa, xã trưởng thời ấy cũng chính là cha của ông Xã Đạt. Bà cầm tờ giấy ra, đưa cho Mão.
“Đem lên cho ổng.” Má nói, đặt tờ văn tự vào tay hắn.
“Má…” Mão nói, tay cầm tờ giấy mà không động đậy.
“Bây không đem thì người ta chém bây.” Bà nói. “Tao không có hai đứa con trai.”
Hắn đi lên nhà ông Xã cùng với má. Bà đòi đi. Bà bảo ruộng đứng tên bà thì bà phải đi.
Ông Xã Đạt đã viết sẵn tờ văn tự cầm cố. Ông đọc cho má nghe, chậm, rõ, như chú Hưng đọc giấy nợ ở Phú Xuân. Ba sào ruộng gò. Cầm cố cho làng Bàu Sen, xã trưởng đứng tên giữ. Tiền phạt bao nhiêu. Mỗi mùa lúa trừ bao nhiêu. Chuộc lại khi trả đủ.
“Còn một giạ hai đấu anh khất tui hồi tháng Chín là món riêng.” Ông Xã nói thêm, gõ hai ngón tay lên cuốn sổ bìa giấy dó ở góc án thư. “Không dính vô đây. Mùa tới anh nhớ.”
Ông đọc xong, đặt tờ giấy lên bàn, đẩy về phía má, cùng với cái nghiên mực.
“Bà không biết chữ, điểm chỉ cũng được.” Ông Xã nói, chấm nhẹ ngón tay vào nghiên mực làm mẫu.
Má chấm ngón tay cái vào mực.
Mão đứng sau lưng bà. Hắn nhìn ngón tay của má, cái ngón tay khô, chai, nứt nẻ như vỏ cây, cái ngón tay đã dạy hắn cầm cán cày. Ngón tay ấy lơ lửng trên tờ giấy.
Hắn nhớ ngón tay của chính mình, năm Canh Tuất, ở Phú Xuân, run run trên tờ giấy nợ của chú Hưng. Hắn đã cười to để không ai thấy tay mình run.
Ngón tay của má không run. Bà ấn xuống, gọn, chắc, nhấc lên. Một vết đen in trên giấy, rõ từng đường vân.
Bà không cười. Bà không nói gì. Bà đứng dậy, chống gậy, đi ra cổng. Mão đi theo.
Ra đến ngõ, bà dừng lại, quay đầu nhìn ra phía Tây, phía sườn gò, nơi ba sào ruộng đỏ đang nằm trơ gốc rạ dưới nắng chiều tháng Chạp. Bà nhìn rất lâu. Rồi bà nói, không với ai:
“Cha bây cày nó ba chục năm.” Giọng bà nhỏ, như nói với gió.
Bà đi tiếp.
Hai mươi ba tháng Chạp, má vẫn cúng đưa ông Táo.
Mâm cúng đặt trên bậc bếp: một chén cơm trắng nén chặt, một chén nước, ba bộ mũ áo giấy Liễu mua ở chợ Gò Găng. Cái nồi đồng mới ngồi trên kiềng, ánh lửa liếm lên thành nồi. Má khấn nhỏ, môi mấp máy. Đến câu cuối thì bà nói thành tiếng:
“Ông có lên trển thì tâu giùm. Nhà này hết ruộng rồi. Đừng bắt thêm cái chi nữa.”
Con Hĩm chạy vô buồng, chạy ra, đặt lên mâm hai viên pháo đỏ của nó. Giấy đã nhàu, ngòi đã gãy.
“Cho ông Táo đốt trên trời.” Nó nói.
Má nhìn hai viên pháo. Bà không cất đi. Cúng xong, bà gói chúng lại trong một mẩu giấy thừa, trả về tay con bé.
Năm ngày sau, Mão biết.
Hắn không định biết. Hắn đi đêm lên gò tìm con trâu nghé của Hai Bướm bị sổng chuồng. Hắn đi tắt qua phía sau nhà ông Xã Đạt, chỗ có cái kho thóc xây gạch. Và hắn thấy ánh đuốc.
Hắn nấp sau bụi tre. Hắn nhìn.
Bốn người đàn ông đang gánh gạo từ con đường mòn dẫn xuống biển, đi vào cửa sau kho thóc nhà ông Xã. Một người đi đầu, thấp, chắc, dáng đi không tiếng động trên đất. Khi người ấy quay mặt lại, ánh đuốc lóe lên trên một cái răng cửa bịt vàng.
Bảy Ghe.
Ông Xã Đạt đứng ở cửa kho, cầm đèn dầu, đếm thúng.
Mão nấp sau bụi tre cho đến khi bọn Bảy Ghe đi hết. Hắn nhìn ông Xã khóa cửa kho, đi vào nhà. Hắn nhìn ánh đèn trong nhà ông Xã tắt.
Hắn đứng đó rất lâu.
Hắn biết hắn có thể làm gì. Hắn có thể đi lên huyện. Hắn có thể nói với quan rằng xã trưởng Bàu Sen mua gạo giặc. Hắn có thể nói với làng. Hắn có thể nói với Hai Bướm, với ông Ba Rổ, với ông Bảy Mù, rằng cái người phạt hắn tội theo giặc, cái người lấy ba sào ruộng của má hắn, chính là người mua gạo giặc nhiều nhất làng.
Hắn nghĩ đến từng việc ấy. Rất rõ. Rất cụ thể.
Rồi hắn nghĩ: nếu hắn lên huyện, quan sẽ hỏi hắn làm sao biết. Hắn sẽ phải nói hắn cũng mua của Bảy Ghe. Rồi quan sẽ hỏi ông Xã. Ông Xã sẽ nói gì? Ông Xã có tờ văn tự cầm cố có dấu tay của má. Ông Xã có cả làng làm chứng rằng Mão buôn gạo lậu. Còn hắn có gì? Có hai mươi vết roi trên lưng vì ăn trộm gạo vua.
Hắn không lên huyện. Hắn không nói với ai.
Hắn về nhà, nằm xuống chiếu, cách Liễu một gang tay.
Từ hôm ấy, mỗi lần gặp ông Xã Đạt, Mão cúi chào thấp hơn.
Không phải thấp hơn một chút. Thấp hơn hẳn. Lưng gập xuống, đầu cúi đến ngực, tay chắp trước bụng. Người trong xóm thấy, tưởng hắn sợ. Hai Bướm thấy, nhíu mày.
Một buổi chiều, hai người ngồi ở bờ bàu vá lưới cho nhà ông Ba Rổ, Hai Bướm hỏi:
“Mầy sợ ổng tới vậy hả?” Tay Hai Bướm vẫn đưa con thoi qua mắt lưới.
“Sợ gì?” Mão hỏi lại, không ngẩng lên.
“Thì cúi. Tao thấy mầy cúi ổng như cúi bàn thờ.” Hai Bướm nói, nghiêng cái tai còn nghe được về phía hắn.
Mão xỏ sợi gai qua mắt lưới, rút ra, thắt nút. Hắn thắt chậm, kỹ, như lão Tư Rựa ngày trước.
“Tao mỏi lưng.” Hắn nói. “Cúi xuống cho đỡ mỏi.”
Hai Bướm nhìn hắn một lúc lâu. Gã có một bên tai điếc, nên khi nhìn ai gã hay nghiêng đầu về phía tai còn nghe được, như con chim nghe tiếng sâu trong vỏ cây. Gã nghiêng đầu như thế, nhìn Mão, rồi thôi. Gã không hỏi nữa. Nhưng từ hôm ấy, mỗi khi đi qua cổng nhà ông Xã cùng Mão, gã đi chậm lại một bước, để Mão đi trước, để không phải đứng cạnh lúc Mão cúi.
Ông Xã Đạt thấy, gật đầu, cười ôn tồn. Ông không biết Mão đã thấy gì đêm ấy. Hoặc ông biết. Mão không bao giờ chắc.
Mão cúi thấp không phải vì sợ. Hắn cúi thấp vì nếu hắn đứng thẳng, nhìn thẳng vào mặt ông Xã, thì ông Xã sẽ thấy trong mắt hắn điều hắn biết. Và hắn không biết sau đó sẽ xảy ra chuyện gì.
Cúi thấp thì không ai nhìn thấy mắt mình.
Hắn cúi thấp như thế suốt ba năm. Đến khi lưng hắn quen. Đến khi hắn không còn nhớ là mình cúi vì lý do gì.
Chiếc thuyền mành ở bến sông Nhị đã dỡ xong gạo. Những đứa trẻ nhặt gạo rơi trên bờ đê đã nhặt sạch, không sót một hạt. Chim sẻ bay đi.
Lão Câm vẫn ngồi nhìn chỗ những hạt gạo vừa nằm.
Gạo Gia Định giờ không còn là gạo giặc. Giờ nó là gạo vua. Người ta chở nó ra Bắc bằng thuyền lớn, đóng dấu son, phu khuân vác ban ngày, trẻ con nhặt hạt rơi, không ai chém ai.
Bảy Ghe, nếu còn sống, chắc đã thôi buôn lậu. Không còn cái chênh nữa thì gã buôn cái gì.
Ông Xã Đạt thì chắc chắn còn sống. Lão biết. Những người như ông không chết. Họ chỉ đổi màu áo.
Lão Câm cúi đầu xuống. Lão không cần cúi. Không có ông Xã nào ở đây. Nhưng cái lưng lão đã quen.