Chiếc chiếu cho mẹ
Buổi sáng, bốn thằng phu khiêng một cái chiếu cuộn tròn đi ngang qua mái quán.
Cái chiếu buộc ba nút dây lạt, một nút ở đầu, một nút giữa, một nút ở chân. Hai bàn chân thò ra khỏi đầu chiếu, đen đúa, nứt nẻ, móng chân cái bị dập tím. Bốn thằng phu khiêng đi nhanh, không nói gì, như khiêng một cây gỗ. Cai phu đi theo sau, cầm cuốn sổ.
Có người chết ở công trường. Ngã từ trên giàn xuống, hay bị đá đè, hay sốt, lão không biết. Người ta chỉ bảo một thằng phu người Sơn Nam, quê ở đâu không ai rõ, đêm qua nằm xuống rồi sáng ra không dậy.
Đi ngang mái quán, gã cai phu dừng lại một chút. Gã mở sổ, liếm ngòi bút, kẻ một nét ngang. Rồi gã gấp sổ, rảo bước theo cái chiếu.
Lão Câm nhìn theo hai bàn chân thò ra khỏi chiếu cho đến khi chúng khuất.
Lão biết cách buộc ba nút ấy. Lão đã buộc một lần, cho một người, bằng chính cái chiếu người ấy nằm suốt hai chục năm.
Mùa hè năm Ất Mão, má vẫn đi ra ruộng mỗi sáng.
Ba sào ruộng gò không còn là của bà. Ông Xã Đạt đã cho người làm của ông cày từ đầu mùa, cấy lúa của ông, thu lúa về kho ông. Theo văn tự, mỗi mùa lúa trừ vào tiền phạt. Không ai biết trừ bao nhiêu. Chỉ ông Xã biết.
Nhưng sáng nào má cũng dậy từ canh năm, chống gậy, đi ra phía sườn gò, đứng ở bờ ruộng. Bà không làm gì. Bà chỉ đứng nhìn. Nhìn đám mạ người khác cấy. Nhìn con trâu người khác dắt. Nhìn cái mương nước bà đã đào với chồng từ hơn ba chục năm trước, giờ bị người làm của ông Xã đắp lại sai chỗ, nước chảy tràn sang ruộng bên.
Người làm của ông Xã khó chịu. Một thằng trong bọn, thằng Tý Râu, nói với ông Xã. Ông Xã nói với Mão.
“Anh Mão. Bà già sáng nào cũng đứng ở bờ ruộng. Người làm của tui nó ngại. Nó cấy mà bị người ta nhìn, nó run tay.” Ông Xã nói, giọng ôn tồn, ngấn cổ rung rung.
“Dạ, để tui nói với má.” Mão đáp, cúi đầu thấp.
Hắn nói với má. Má nghe, không trả lời. Sáng hôm sau, bà vẫn đi.
Mão không nói lần thứ hai. Hắn biết nói cũng không được. Hắn chỉ dặn Liễu: hễ thấy má đi thì đi theo, đứng cách xa một chút, lỡ bà ngã.
Liễu đi theo. Chị đứng cách má chừng chục bước, ở dưới gốc một cây trâm. Hai người đàn bà đứng đó, một già một trẻ, nhìn ruộng của người khác, mỗi sáng, suốt tháng Năm.
Đầu tháng Sáu, má bắt đầu đi ngoài.
Ban đầu bà giấu. Bà đi ra sau vườn nhiều lần, nhiều hơn mọi khi, rồi về nằm. Bà bảo bà mệt vì nắng. Đến ngày thứ ba thì Liễu thấy máu trên cái quần bà phơi sau bếp.
Kiết lỵ. Mùa hè năm ấy, cả xóm Bàu Sen có bốn người bị. Nước bàu cạn, đục, có mùi. Người ta vẫn phải uống.
Liễu đánh phèn vào lu nước, khuấy, chờ cặn lắng mới múc. Phèn mua ở chợ Gò Găng, một đồng một cục bằng đốt ngón tay. Cục phèn cuối cùng mòn dần trong tay chị, mỏng như cái móng, rồi hết. Từ đó chị lọc nước bàu qua một mảnh vải mùng, đun sôi, nếu còn củi.
Liễu nấu lá ổi cho bà uống. Lá ổi, vỏ măng cụt khô, củ sắn dây. Những thứ mà đàn bà quê nào cũng biết. Bà uống, đỡ được hai ngày, rồi lại đi ngoài, nhiều hơn.
Mão đi mời ông lang.
Ông lang ở xóm Trường Định, cách Bàu Sen nửa buổi đi bộ. Ông già, đeo kính, có một cái tráp gỗ đựng thuốc bắc và một cái cân tiểu ly bằng đồng. Ông đến, bắt mạch cho má, nhìn lưỡi, nhìn mắt, hỏi Liễu bà đi ngoài mấy lần, có máu bao nhiêu. Rồi ông lắc đầu.
“Bệnh này phải uống thuốc bắc. Mỗi thang ba tiền. Uống mười thang.” Ông lang nói, tháo cặp kính ra lau.
“Ba tiền một thang, mười thang là ba quan.” Mão nhẩm.
“Đó là chưa tính tiền công tôi đi.” Ông nói thêm, đóng nắp tráp thuốc lại.
Ông lang không gian. Ông chỉ nói giá. Giá ấy, ở chợ Gò Găng, mua được bốn giạ gạo. Nhà Mão không có bốn giạ gạo. Nhà Mão không có cả một giạ.
Mão trả ông lang tiền công bằng hai con gà, cái tài sản cuối cùng trong vườn. Ông lang để lại một thang thuốc, nói là cho không, rồi về. Liễu sắc thang thuốc ấy trong cái nồi đồng nhỏ, sắc ba nước, cho má uống ba ngày.
Ngày thứ tư, má không ngồi dậy được nữa.
Chiều hôm ấy Mão về, thấy cái ống tre của Liễu nằm trên bậc bếp, chẻ làm đôi. Trong lòng ống không còn gì. Mặt ngoài ống bóng lên ở đúng chỗ tay chị cầm lắc suốt mấy tháng.
Liễu đã đi bộ sang Trường Định. Một tiền bốn mươi tám đồng, chị đếm đi đếm lại trước mặt ông lang. Ông lang nhìn nắm tiền trên mặt chiếu, không nói thiếu. Ông bốc cho chị một thang, gói giấy bản, buộc lạt.
Tối ấy chị sắc thang thứ hai trong cái nồi đồng nhỏ. Mão ngồi ở hiên, nghe mùi thuốc bắc đắng và khét bay ra. Hắn không hỏi tiền đâu. Hắn biết cái ống ấy để dành cho việc gì.
Đêm ấy, khi má đã ngủ, Mão lục trong cạp quần, rút ra cái ống tre bịt sáp.
Hắn đã mang nó sáu năm. Qua chuyến lụa, qua trận Thị Nại, qua bốn tháng đi phu, qua hai mươi roi. Sáp ong đã ngả màu nâu, có chỗ nứt, hắn hơ lửa trám lại. Hắn chưa bao giờ mở ra.
Bây giờ hắn mở.
Hắn dùng mũi dao cạy sáp một đầu, rút tờ giấy ra. Giấy dó đã ngả vàng, mép cong lại, có một vết ố ở góc. Mực tàu thì vẫn đen. Cái dấu son vuông vẫn đỏ.
Hắn không đọc được. Hắn cầm tờ giấy lên ngang đèn dầu, nhìn những nét chữ như nhìn những vết chân gà trên cát. Hắn chỉ nhận ra một chữ, chữ đầu tiên của tên hắn, vì chú Hưng đã có lần chỉ cho hắn trên giấy nợ.
Sáng hôm sau, hắn đi chợ Gò Găng.
Ở cuối chợ, chỗ dãy hàng đồ đồng, có một ông đồ ngồi viết thuê. Ông ngồi trên cái chiếu cói trải dưới gốc cây bàng, trước mặt là cái nghiên, cái bút lông, mấy tờ giấy hồng điều. Ông viết câu đối, viết văn tự, viết thư, đọc giấy tờ cho người không biết chữ. Mỗi việc một giá.
Trước Mão có một người đàn ông xóm biển, da cháy, ngồi xổm. Ông nhờ ông đồ viết tờ văn tự cho đứa con gái chín tuổi đi ở đợ nhà một chủ ghe ở Gò Găng. Ba năm. Hai giạ lúa, lấy trước. Ông đồ viết, đọc lại một lượt, người cha điểm chỉ. Con bé đứng bên, tay nắm vạt áo cha, mắt nhìn cái nghiên mực, như nhìn một thứ đồ chơi lạ.
Mão đưa tờ giấy cho ông. Ông đồ chừng năm mươi, gầy, mặc áo dài the cũ, có cái râu dê lưa thưa. Ông cầm tờ giấy, nhìn, rồi nhìn Mão.
“Đọc cho anh nghe thì hai đồng.” Ông đồ nói, cầm tờ giấy mà chưa mở.
Mão đưa hai đồng.
Ông đồ đọc. Chậm, rõ, giọng ngâm nga như đọc sách:
“‘Thu của dân Lê Văn Mão, người phủ Quy Nhơn, gạo ba mươi giạ, đã trả nửa, nửa còn lại đợi lĩnh tại kho. Năm Kỷ Dậu, tháng Năm.’ Có dấu của ty lương Phú Xuân. Ký tên viên cai lương họ Lộc.” Ông đặt tờ giấy xuống chiếu.
Ông đồ đặt tờ giấy xuống. Mão đứng nghe. Từng chữ. Hắn đã đoán đúng. Hắn đã biết tờ giấy viết gì từ sáu năm trước, khi ông Cai Lộc đặt nó vào tay hắn trên bến Bao Vinh. Nhưng nghe đọc ra thành tiếng, từng chữ, có tên hắn, có tên phủ, có con số ba mươi giạ, thì nó khác. Nó thành một cái gì có thật.
“Thầy, tờ này, tui đem ra Phú Xuân lĩnh được không?” Mão hỏi, ngồi xổm xuống, hai tay chống gối.
Ông đồ nhìn hắn. Cái nhìn không chế giễu. Cái nhìn của người đã đọc nhiều giấy tờ cho nhiều người không biết chữ.
“Anh muốn ra Phú Xuân bây giờ?” Ông đồ hỏi, nhướn mày.
“Dạ, má tui bệnh. Cần tiền thuốc.” Mão đáp, giọng gấp.
Ông đồ im một lúc. Rồi ông nói, giọng hạ xuống, mắt liếc ra đường:
“Anh có nghe tin ngoài kinh không?” Ông liếc ra đường một lần nữa.
Mão lắc đầu.
“Ngoài kinh đang có biến.” Ông đồ nói nhỏ. “Quan Thái sư họ Bùi, cậu của vua, đang nắm hết quyền. Mấy ông tướng lớn ở ngoài trận bị gọi về. Người ta đồn sắp có đánh nhau trong kinh. Ty lương bây giờ ai giữ, cai lương nào còn, cai lương nào mất, tôi không biết. Anh ra Phú Xuân bây giờ, cầm tờ giấy sáu năm trước, của một ông cai lương mà anh không biết còn sống hay đã chết, đòi nửa số tiền ba mươi giạ gạo.”
Ông dừng lại. Ông không cần nói hết.
Mão cầm lại tờ giấy. Hắn cuộn nó lại, thật chặt, như cũ. Ông đồ nhìn hắn làm, rồi đưa cho hắn một mẩu sáp ong nhỏ trong cái hộp đựng mực của ông.
“Cho anh. Bịt lại. Giấy tờ thì phải giữ. Có khi đời con anh lĩnh được.” Ông nói, dúi mẩu sáp vào tay hắn.
Mão cầm mẩu sáp. Hắn không biết ông đồ nói thật hay nói đùa. Hắn về nhà, hơ lửa, bịt lại hai đầu ống tre. Bịt kỹ hơn lần trước.
Má mất vào đêm hai mươi ba tháng Sáu.
Trước khi mất, bà tỉnh lại một lúc. Lúc ấy gần nửa đêm. Liễu đang ngủ gục bên chõng. Mão ngồi ở đầu chõng, quạt cho bà bằng cái quạt mo cau. Bà mở mắt, nhìn lên mái nhà, rồi nhìn sang hắn.
“Bây đó hả?” Bà hỏi, giọng như sợi chỉ.
“Dạ, con đây.” Mão đáp, nắm lấy bàn tay bà.
Bà nhìn hắn rất lâu. Ánh đèn dầu leo lét chiếu lên khuôn mặt bà. Bà gầy đến mức hai gò má nhô ra như hai hòn đá, mắt trũng sâu, môi khô nứt. Răng đen của bà đã rụng gần hết.
“Tao chết rồi.” Bà nói, giọng như hơi thở. “Bây chôn tao ở gò. Chỗ bờ ruộng. Chỗ thấy được ruộng.”
“Dạ.” Mão đáp, cái quạt mo cau dừng lại.
“Chỗ cây trâm. Con Liễu biết.” Bà nói, mắt nhìn lên mái nhà.
“Dạ.” Mão đáp, giọng nghẹn.
“Bây hứa đi.” Bà nói, bàn tay khẽ siết lại.
Mão nghe câu ấy, và hắn thấy như có ai lấy tay bóp cổ mình. “Bây hứa đi.” Hắn đã nghe câu ấy hai lần, từ miệng Liễu. Lần thứ nhất là cái tay nải của dì Năm. Lần thứ hai là cái đêm trước trận Thị Nại. Lần nào hắn cũng hứa, và lần nào hắn cũng không giữ.
“Con hứa.” Hắn nói.
Má nhắm mắt. Bà thở đều. Mão tưởng bà ngủ.
Gần sáng, Liễu giật mình thức dậy, cầm tay má. Tay bà đã lạnh.
Không có quan tài.
Mão đi khắp xóm hỏi mượn tiền. Hai Bướm cho mượn ba tiền, tất cả những gì gã có. Ông Ba Rổ cho hai tiền. Ông Bảy Mù không có tiền, cho một nắm nhang. Cộng lại không đủ một phần mười cái quan tài gỗ tạp rẻ nhất ở chợ Gò Găng.
Cuối cùng hắn đi lên nhà ông Xã Đạt.
Ông Xã đang ngồi ở hiên, không bóc lạc như mọi khi. Ông đang đọc một tờ giấy, mặt nghiêm trọng. Bên cạnh ông là một thư lại của huyện vừa đến. Mão đứng ở cổng gạch một lúc lâu mới được gọi vào.
“Anh Mão.” Ông Xã nói, khi thư lại đã đi. “Nghe nói bà cụ mất. Tui chia buồn.”
“Dạ. Tui lên xin ông Xã…” Mão nói, khom lưng ở chân bậc thềm.
“Có tin ngoài kinh.” Ông Xã ngắt lời, như không nghe thấy. “Ông Thái sư Bùi Đắc Tuyên bị giết rồi.”
Mão đứng im.
“Mấy ông tướng lớn kéo quân về kinh. Ông Vũ Văn Dũng, ông Trần Quang Diệu. Vây phủ Thái sư, bắt ông ấy, giết rồi. Cả con trai ông ấy.” Ông Xã nói, giọng không giấu được một cái gì đó như hào hứng. “Gian thần. Lộng quyền. Bắt vua như con rối. Đáng tội.”
Ông đứng dậy, đi đến cột hiên, nơi có dán một tờ cáo thị. Mão nhận ra tờ cáo thị ấy. Tháng trước, ông Xã đánh trống đình đọc nó cho cả làng nghe, tờ cáo thị có dấu son của phủ Thái sư, về việc mỗi suất đinh nộp thêm ba tiền cho việc sửa cung. Ba tiền ấy nhà Mão còn khất. Ông Xã đọc bằng một giọng cung kính, đọc xong còn chắp tay vái về phía Bắc.
Bây giờ ông Xã đưa tay lên, xé tờ cáo thị. Xé làm đôi, rồi làm tư, vo lại, ném xuống sân.
“Gian thần.” Ông nói lần nữa. Rồi quay lại. “Anh Mão lên đây có việc gì?”
Mão nhìn mấy mảnh giấy vo tròn trên sân gạch. Dấu son đỏ vẫn còn, nhàu nát.
“Dạ, tui lên xin ông Xã cho má tui chôn ở gò. Chỗ bờ ruộng. Chỗ cây trâm.” Mão nói, quỳ xuống bậc thềm.
Ông Xã nhìn hắn, như không hiểu.
“Bờ ruộng nào?” Ông Xã hỏi, nhíu mày.
“Ruộng của má tui. Ba sào…” Mão nói, giọng lạc đi.
“Ba sào ruộng đó đang cầm cố cho làng.” Ông Xã nói, giọng ôn tồn trở lại. “Ruộng cầm cố, chôn người vô đó, sau này anh chuộc được thì không sao. Không chuộc được thì làng phải bán. Bán ruộng có mả người ta, ai mua? Ai dám cày?”
“Chôn ở bờ thôi ông Xã. Không chôn trong ruộng.” Mão nói, giọng van vỉ.
“Bờ cũng là ruộng.” Ông Xã lắc đầu. “Anh chôn ở nghĩa địa làng. Ai cũng chôn ở đó. Bà Tám Lợi cũng chôn ở đó.”
Mão đứng im.
“Còn tiền quan tài.” Ông Xã nói tiếp, như vừa nhớ ra. “Tui cho anh mượn một quan. Không lấy lãi. Coi như làng giúp. Ghi vào sổ, lúc nào có thì trả.”
Một quan. Không đủ mua quan tài. Đủ mua một manh chiếu mới, mấy nén nhang, một ít giấy tiền vàng mã.
Ông Xã mở cuốn sổ bìa giấy dó. Ông lật đến trang có ba cái dấu son của hắn, ba vệt đỏ xếp dọc, mỗi vệt kèm một hàng chữ. Bên dưới, ông viết thêm một hàng nữa, chữ nhỏ, kín.
“Một quan, không lãi.” Ông nói, đẩy đĩa son tới. “Còn một giạ hai đấu, tháng Chín đến hạn. Anh nhớ.”
Mão nhận.
Hắn ấn ngón trỏ tay trái xuống. Dấu thứ tư. Ra đến cổng, hắn mới thấy đầu ngón tay còn đỏ. Hắn chùi vào vạt áo. Vệt son in lên tấm vải nâu, ngay chỗ ngực, như một vết máu nhỏ.
Hắn đi về nhà, cầm một quan tiền trong tay. Đi đến bờ bàu thì hắn dừng lại.
Hắn đứng nhìn xuống mặt nước bàu, đục ngầu, cạn, lộ cả những cuống sen gãy. Và trong đầu hắn, không biết từ đâu, một ý nghĩ trồi lên. Rõ ràng. Lạnh lẽo. Như một con cá chết nổi lên mặt nước.
Sao má không chết hồi mùa đông năm ngoái?
Mùa đông năm ngoái, hắn đang buôn gạo lậu. Hắn có tiền. Hắn có thể mua quan tài. Hắn có thể mời thầy cúng. Hắn có thể chôn má ở bờ ruộng, vì hồi ấy ruộng chưa cầm cố. Hắn có thể làm mọi thứ cho đàng hoàng.
Sao má lại chết đúng lúc này? Lúc không có tiền. Lúc ruộng đã mất. Lúc ngoài kinh đang chém nhau, ông Xã đang bận xé cáo thị.
Hắn giận. Hắn giận má. Hắn giận một bà già vừa chết đêm qua, nằm trên chõng tre trong căn nhà ba gian cột mọt, giận vì bà đã chết sai thời điểm.
Rồi hắn nghe thấy cái ý nghĩ ấy, nghe nó rõ như nghe một người khác nói. Và hắn ngồi thụp xuống bờ bàu.
Hắn ngồi đó, tay vẫn nắm một quan tiền. Hắn không khóc. Hắn chỉ ngồi, và hắn nghĩ: cái thằng vừa nghĩ cái ý ấy là ai. Cái thằng giận mẹ vì mẹ chết lúc không có tiền là ai.
Là hắn. Không ai khác.
Đêm ấy, hắn ngồi canh xác má.
Má nằm trên chõng tre ở gian giữa, trước bàn thờ, đắp một tấm vải trắng mượn của nhà ông Ba Rổ. Trên bàn thờ thắp hai ngọn đèn dầu lạc và một nén nhang. Dầu lạc cũng mượn. Nhang là của ông Bảy Mù.
Người ta phúng bằng thứ người ta có. Vợ Hai Bướm hai lon gạo gói trong lá chuối. Một bà ở xóm trên ba quả cau, một lá trầu. Ông Ba Rổ, ngoài tấm vải trắng, còn đem theo một nắm chè tươi để nấu nước cho người ngồi canh. Thằng Đực vác tới một bó củi khô, dựng ở góc bếp, rồi đi về chuồng trâu nhà ông Xã, không vào nhà.
Hàng xóm đến ngồi một lúc đầu hôm, rồi về. Người nghèo thì không ngồi canh xác được lâu, vì sáng mai còn phải đi làm. Hai đứa nhỏ ngủ trong buồng. Còn lại hai vợ chồng.
Mão ngồi ở đầu chõng. Liễu ngồi ở cuối chõng. Giữa hai người là má.
Rất lâu không ai nói gì. Ngọn đèn dầu lạc lụp bụp. Một con thạch sùng chắt lưỡi trên vách. Ngoài trời, gió thổi qua bụi tre, kẽo kẹt.
Rồi Liễu nói. Chị nói nhỏ, như sợ làm má thức.
“Hồi ông đi phu năm Sửu, bốn tháng đó, má nhịn.” Chị nói, mắt nhìn ngọn đèn dầu.
Mão ngẩng lên.
“Bữa nào má cũng xới cơm cho hai đứa nhỏ trước.” Liễu nói tiếp. “Xới đầy. Rồi xới cho tui. Rồi tới má thì còn có nửa bát. Má nói má già, ăn ít. Có bữa tui thấy má không ăn, má đổ phần của má vô bát thằng Cu lúc nó không để ý.”
Mão không nói gì. Hắn nhìn tấm vải trắng phủ trên mặt má.
“Có một đêm.” Liễu nói. “Con Hĩm khóc đói. Tui dỗ không được. Má bồng nó qua buồng má. Tui nghe má nói với nó, nói nhỏ nhỏ. Má nói: ‘Cha mầy nó đểu, nhưng nó không ác. Nó sợ. Nó sợ từ nhỏ. Hồi nó mười ba tuổi bỏ làng đi, nó sợ đói. Đi ghe hai chục năm, nó vẫn sợ đói. Người sợ thì làm bậy.’”
Liễu dừng lại. Chị nhìn xuống bàn tay mình.
“Con Hĩm có hai tuổi, nó biết gì. Má nói với nó. Mà tui nghĩ, má nói cho tui nghe.” Chị nói, ngẩng lên nhìn hắn.
Mão ngồi im. Hắn nhìn ngọn đèn dầu, nhìn mãi, đến khi mắt hắn cay vì khói. Hắn muốn nói một câu gì đó. Hắn không biết câu gì. Hắn chưa bao giờ biết nói những câu như thế.
Cuối cùng hắn nói:
“Má nói đúng.” Giọng hắn khàn, mắt không rời tấm vải trắng.
Liễu ngẩng lên nhìn hắn. Trong ánh đèn dầu lạc, hắn thấy mắt chị đỏ, nhưng không có nước mắt.
“Tui biết.” Chị nói.
Chị đứng dậy, đi vào bếp, bưng ra một bát nước. Chị đặt bát nước xuống cạnh chõng, phía đầu Mão. Rồi chị trở về chỗ cũ, ở cuối chõng.
Hai người ngồi như thế đến sáng. Khoảng cách giữa họ vẫn là chiều dài cái chõng. Nhưng cả đêm, không ai ngủ gục.
Đám ma má đi vào chiều hai mươi bốn.
Liễu tắm cho má bằng nước lá bưởi, mặc cho bà cái áo dài vải nâu duy nhất bà có, cái áo bà mặc mỗi năm một lần vào ngày giỗ chồng. Liễu chải tóc cho bà, búi lại, cài cái trâm tre. Chị làm tất cả những việc ấy một mình, không cho ai giúp, không khóc. Chị khóc sau. Chị khóc khi người ta cuộn má vào chiếu.
Cài trâm xong, chị ngồi lại bên chõng, nhìn hai dái tai má. Hai cái lỗ xỏ khuyên đã liền gần hẳn, chỉ còn hai chấm nhỏ sẫm hơn da chung quanh. Chị đưa ngón tay cái miết lên đó, bên này một lần, bên kia một lần, như người ta miết cho phẳng một nếp vải.
Mão đứng ở cửa buồng. Hắn nhớ câu má dặn chị hồi trước. Chị đứng dậy, đi múc nước, không quay lại nhìn hắn.
Cái chiếu mới mua bằng tiền ông Xã cho mượn, nhưng Mão không dùng. Hắn dùng cái chiếu cũ của má, cái chiếu bà đã nằm suốt hai chục năm, đã mòn thành hình người, có một vết cháy nhỏ ở góc do tàn thuốc của cha hắn từ hồi hắn còn bé. Hắn không biết vì sao. Hắn chỉ thấy má nên nằm trong cái chiếu của má.
Hắn cuộn bà vào. Hắn buộc ba nút dây lạt. Một nút ở đầu, một nút giữa, một nút ở chân. Hắn buộc chặt, như người ta buộc một cái gì mà mình sợ nó bung ra.
Thằng Cu bảy tuổi, đứng ở góc nhà, nhìn. Nó không khóc. Nó đã thôi khóc từ lâu.
Con Hĩm bốn tuổi, kéo áo mẹ, hỏi:
“Bà đi đâu dị má? Sao bà nằm trong chiếu?” Con Hĩm giật giật vạt áo mẹ.
Liễu không trả lời được. Chị ôm con, mặt úp vào tóc con.
Bốn người khiêng: Mão, Hai Bướm, ông Ba Rổ, và thằng Đực. Thằng Đực mười bốn tuổi, tự đến, không ai gọi. Nó đến, cởi áo, cầm một góc chiếu, không nói gì.
Hai Bướm chặt ở bờ rào một cây vông, tước sạch gai, đưa cho Mão. Lệ làng, con trai đưa mẹ thì chống gậy vông, cúi đầu đi sau. Mão không đi sau được. Bốn người khiêng thì hắn là một. Hắn trao cây gậy cho thằng Cu. Thằng bé chống nó đi sau cái chiếu, cây gậy cao hơn nó một cái đầu, mỗi bước lại vấp vào một hòn sỏi.
Đường lên nghĩa địa làng đi qua chân sườn gò phía Tây. Qua ba sào ruộng gò. Qua cây trâm.
Khi đi ngang cây trâm, Mão dừng lại.
Ba người kia dừng theo. Họ đứng đó, khiêng cái chiếu cuộn má, giữa đường mòn. Phía bên phải là ba sào ruộng, lúa của ông Xã đang thì con gái, xanh mướt. Cây trâm đứng ở bờ ruộng, lá rung rung trong gió chiều. Cái mương nước bị đắp sai chỗ vẫn chảy tràn sang ruộng bên.
Mão đứng đó lâu. Hai Bướm không giục. Ông Ba Rổ không giục. Thằng Đực không giục.
Hắn nghĩ: chôn ở đây. Ngay bây giờ. Không cần hỏi ai. Đào một cái huyệt ở bờ ruộng, dưới gốc cây trâm, như má muốn. Ông Xã có biết thì đã muộn. Ai dám đào mả người ta lên.
Hắn nghĩ thế. Và hắn nghĩ tiếp: ông Xã sẽ biết. Ông Xã sẽ cho người đào lên. Ông Xã có văn tự cầm cố có dấu tay của má. Ông Xã có sổ làng ghi một quan tiền hắn vừa mượn. Ông Xã có huyện. Ông Xã vừa xé tờ cáo thị của một ông Thái sư đã chết. Ông Xã sẽ đào mả của một bà già nhà quê lên mà không chớp mắt.
Hắn nghĩ đến cảnh ấy. Cái chiếu cũ của má bị lôi lên khỏi huyệt.
“Đi.” Hắn nói.
Bốn người khiêng má đi tiếp. Qua cây trâm. Lên nghĩa địa.
Nghĩa địa làng ở trên đỉnh gò, chỗ đất sỏi, nắng chang chang. Không nhìn thấy ruộng. Chỉ nhìn thấy những nấm mộ đất đỏ không bia, mộ cũ, mộ mới, xếp lộn xộn. Mộ bà Tám Lợi ở gần đó, cỏ đã mọc xanh.
Hai Bướm và thằng Đực đào huyệt. Mão không đào. Hắn đứng nhìn. Lần trước, hắn đào huyệt cho bà Tám Lợi một mình. Lần này, hắn không cầm được cái thuổng. Hai tay hắn buông thõng như hai sợi dây.
Người đi đưa đám có chừng mươi người. Phần lớn là hàng xóm. Họ đứng ở mép nghĩa địa, chờ lấp đất. Trong lúc chờ, họ nói chuyện.
“Ông Thái sư bị giết rồi đó.” Một người nói, chống cuốc, mắt nhìn về phía Bắc.
“Tui nghe nói ông Vũ Văn Dũng chém.” Người khác nói, hạ giọng.
“Không, ông Trần Quang Diệu.” Người thứ ba lắc đầu.
“Ổng hai người cùng chém.” Ông Bảy Mù chen vào, gõ gậy xuống đất.
“Rồi giờ ai nắm quyền?” Có tiếng hỏi, lẫn trong tiếng đất rơi.
“Thì mấy ông tướng.” Ai đó đáp, nhún vai.
“Mấy ông tướng thì cũng đánh nhau thôi.” Người kia cười khẩy.
“Ông vua thì sao?” Một bà già hỏi, kéo khăn che nắng.
“Ông vua thì mười hai tuổi, biết gì.” Người kia đáp, rồi quay sang xem lấp huyệt.
Mão nghe. Họ đứng cạnh huyệt mẹ hắn, nói chuyện kinh thành như nói chuyện chọi gà. Không ai nói về má. Không ai nhớ má năm nay bao nhiêu tuổi, má đã cày ruộng gò bao nhiêu năm, má đã đứng ở bờ ruộng mỗi sáng suốt tháng Năm.
Hắn không trách họ. Hắn biết, nếu đây là đám ma của mẹ người khác, hắn cũng sẽ đứng đó và hỏi ai chém ông Thái sư.
Hạ huyệt. Trước khi lấp, thằng Đực bước lên mép huyệt. Nó mở bàn tay trái, bàn tay nó đã nắm chặt từ lúc đi qua cây trâm. Trong lòng tay nó là một nắm đất đỏ, ẩm, có lẫn mấy cái rễ cỏ. Đất bờ ruộng. Nó đã cúi xuống bốc lúc mọi người dừng lại, lúc Mão đứng nhìn cây trâm, mà không ai để ý.
Nó thả nắm đất xuống huyệt, rơi trên cái chiếu cũ của má, đúng chỗ ngực.
Rồi nó lùi lại, cầm thuổng, cùng Hai Bướm lấp đất. Nó không nhìn Mão. Mão nhìn nó, và hắn không nói được gì.
Đất đỏ đổ thẳng lên chiếu, không có lớp ván nào ngăn. Xẻng đầu tiên rơi xuống lộp bộp trên mặt chiếu cói như mưa đầu mùa trên mái tranh. Đến xẻng thứ ba thì không còn nghe gì nữa.
Lấp đất. Cắm nhang. Ông Bảy Mù lẩm nhẩm một câu khấn, giọng run run. Liễu khóc. Con Hĩm khóc theo mẹ, không biết vì sao. Thằng Cu đứng im.
Người ta về. Mão ở lại.
Hắn ngồi xuống bên nấm mộ mới, đất đỏ còn ướt. Từ đây, hắn không nhìn thấy ruộng. Cây trâm bị khuất sau sườn gò.
Thứ duy nhất nhìn thấy được từ đây là mấy ngọn tháp Chàm trên quả đồi trọc phía khe, màu gan gà, nhỏ như mấy cái búp măng. Cây si trên chóp ngọn cao nhất vẫn xanh. Mộ những người xây mấy ngọn tháp ấy nằm ở đâu, không ai ở Bàu Sen biết.
Hắn đã hứa. Lần thứ ba. Và lần thứ ba, hắn không giữ.
Sáng ngày thứ ba, hai vợ chồng lên mở cửa mả. Mâm cúng là một nắm xôi bằng nắm tay, một quả trứng vịt luộc mượn của nhà ông Ba Rổ, và ba cây mía lau Hai Bướm bẻ ở bờ khe. Liễu dựng ba cây mía nghiêng vào nấm mộ, ngọn chĩa lên trời. Người già bảo đó là cái thang để người chết leo ra, đi đường cho khỏi mỏi. Mão nhìn ba cây mía gầy, đốt dài, vỏ tím tái. Hắn nghĩ cái thang ấy ngắn quá.
Quả trứng, lúc về, Liễu bóc chia cho hai đứa nhỏ. Mỗi đứa một nửa.
Từ hôm ấy, Mão là người đong gạo.
Không ai bảo hắn. Liễu không đong. Chị vẫn không đong, như hồi má còn sống. Cái đấu gỗ mít nằm trên nắp hũ gạo trong gian của má, gian bây giờ trống, và mỗi bữa, Mão vào gian ấy, mở hũ, đong.
Hắn đong y như má. Một đấu cho bốn người. Không đầy. Gạt ngang mặt đấu bằng cạnh bàn tay, cho phẳng, cho không dư một hạt. Thêm khoai. Thêm rau. Hắn không biết hắn học cách ấy từ lúc nào. Hắn chỉ biết tay hắn làm như tay má.
Trước khi đong cho bốn người, hắn đong riêng một nhúm, nấu trong cái siêu đất, xới ra một chén nhỏ, gác đôi đũa tre ngang miệng chén, đặt lên bàn thờ cạnh bài vị của cha. Bốn mươi chín ngày, ngày nào cũng một chén. Thằng Cu đếm giùm hắn bằng những vạch than trên vách bếp. Chiều chiều Liễu bưng chén cơm xuống, chia cho hai đứa nhỏ. Cơm cúng nguội, khô, hạt cứng. Hai đứa ăn không chừa một hạt.
Một tối, khi hắn đong xong, Liễu nhìn cái đấu trong tay hắn, rồi nhìn hắn.
“Ông đong giống má.” Chị nói, giọng nhẹ, không trách cũng không khen.
Mão không trả lời. Hắn đặt cái đấu xuống, đậy nắp hũ, đi ra hiên.
Ngồi ở hiên, hắn nhìn ra phía sườn gò Tây. Trời tối, không thấy gì. Nhưng hắn biết phía ấy có ba sào ruộng, có cây trâm, có cái mương bị đắp sai chỗ. Và ở đỉnh gò, cách cây trâm chừng nửa dặm, có một nấm đất đỏ không nhìn thấy ruộng.
Hắn ngồi đó cho đến khuya. Gió đêm thổi qua. Ngoài bàu, ếch nhái kêu. Trong nhà, Liễu ru con Hĩm ngủ bằng một câu hò mà má thường hát. Chị hát sai một chữ. Mão nghe thấy chữ sai ấy. Hắn không sửa.
Lão Câm nhìn về phía cửa ô, nơi bốn thằng phu đã khiêng cái chiếu đi khuất.
Mười năm. Mộ má ở Bàu Sen không bia. Tết năm Nhâm Tuất, lão thấy nó còn có người giẫy cỏ, xếp đá, thắp nhang trong cái bát sành sứt miệng. Ba năm rồi. Lão không biết bây giờ Liễu còn lên không, khi chị đã là vợ người khác, ở làng khác.
Lão nghĩ, có khi ông Xã Đạt đã cho người cày luôn cả cái nghĩa địa ấy. Đất gò thì ai cũng cần. Người chết thì không cần đất.
Lão lại nghĩ, đến lượt lão, người ta sẽ cuộn lão trong cái chiếu rách này. Buộc ba nút. Hay hai nút, cho nhanh. Khiêng đi khuất sau cửa ô. Chôn ở đâu đó, chỗ không nhìn thấy gì.
Lão không có ruộng để nhìn. Lão cũng không bắt ai hứa.