Chương II

Càng ngày tôi càng ít nghĩ về quá khứ hơn. Điều đó có vẻ như hiển nhiên, đơn giản chỉ là người ta càng ngày càng có ít thời gian mà thôi. Tôi khá chắc chắn rằng khi còn học trung học, tôi nghĩ về quá khứ nhiều hơn bây giờ. Cả những quá khứ gần gũi và những quá khứ xa xôi. Những quá khứ gần gũi như câu chuyện vừa mới xảy ra tuần qua, hay hôm qua, và nó mang lại những cảm xúc thích thú hay thoảng buồn. Những quá khứ xa xôi như những năm tháng trẻ nhỏ, khi nỗi ám ảnh và âu lo về sự trưởng thành còn cách xa, cách xa… Và nhất là những ký ức nào đẹp đẽ, chúng dường như trở đi trở lại trong một nhịp điệu dịu dàng. Một nụ cười, một lời nói… của người nào đó đặc biệt. Thật không dễ gì để dứt ra khỏi một ký ức như thế. Nhưng dần dần rồi chúng cũng thưa đi. Bởi vì sao? Bởi vì như đã nói, càng ngày tôi càng ít nghĩ về quá khứ hơn, hay đó cũng chỉ là hệ quả của những hoạt động nào đó khác? Đáng lẽ rằng theo thời gian, những ký ức được tích tụ ngày một nhiều, thì nên nhớ về chúng nhiều hơn chứ, cho tương xứng với cái sự tăng tiến liên tục? Nhưng nếu người ta cứ nghĩ mãi về những ký ức, thì thử hỏi còn thời gian nào làm việc nữa? Phải rồi, làm việc. Tôi nhận ra rằng kể từ khi trở thành con người bận rộn, con người của công việc, tôi ít nghĩ về quá khứ hơn. Vì làm gì còn có thời gian nào nghĩ đến những chuyện đã chẳng còn tí lợi ích gì nữa chứ. Cái cần phải làm trong hiện tại chẳng lẽ không phải làm thật tốt trong hiện tại và chuẩn bị cho tương lai hay sao? Đó dường như là một câu trả lời có tính phổ biến mà tất thảy mọi người đều rút ra được cho mình. Chẳng phải ai nấy đều bận bịu làm như thế hay sao, làm thật tốt trong hiện tại và chuẩn bị cho tương lai ấy? Mà công việc thì cứ càng ngày càng bề bộn…

Có thật như thế chăng?

Hay lý do cho việc tôi ít nghĩ về quá khứ hơn trước đây giản dị và đáng đau lòng hơn: bởi vì những câu chuyện của quá khứ, những con người của quá khứ đã phai nhạt đi rất nhiều, và ngày càng phai nhạt?

Phải rồi, đó là thời gian. Nghe nói một người trung niên phải vài năm một lần mới thoảng nghĩ đến mối tình đầu. Thế còn khi già đi thì sao? Trong mái đầu bạc phơ kia, bao nhiêu lâu một lần sẽ xuất hiện ý nghĩ thẳm xa về bóng hồng đầu tiên đậu vào một trái tim đã từng phiêu lãng? Chắc chỉ thoảng một đôi lần thôi? Nhưng lại nghe nói nữa, rằng những người già lão thì nhớ về quá khứ cũng không phải là ít. Vì lúc bấy giờ họ rảnh rỗi hơn? Ắt hẳn. Nhưng còn khoảng cách bao la vô cùng của mấy mươi năm thì sao, nó đã xóa đi nhiều rất nhiều những ký ức son trẻ. Câu chuyện còn lại, phất phơ như hương hoa sữa tản mát đêm mùa thu.

Vậy thì chắc kết luận là: việc nhớ về quá khứ là một hoạt động hòng níu giữ, hay đúng hơn, phục chế, những ký ức đang dần mờ nhòa. Càng mong muốn lưu giữ, người ta càng cố gắng phục chế hơn, và vì thế càng cố gắng tưởng nhớ hơn. Nhưng bản thân sự mong muốn ấy tự nó cũng là một ký ức. Và vì thế, nó cũng cùn mòn dần theo thời gian. Hoạt động phục chế ký ức cứ thưa thớt dần, chỉ có lòng nuối tiếc và cảm giác tội lỗi với chính ký ức của mình bảng lảng mãi không tan.

Làm sao có thể không cảm thấy nuối tiếc và tội lỗi cho được, khi ký ức cứ chết dần chết mòn? Quang cảnh này, quãng đời này, câu chuyện này, mà ta đã thề sẽ không bao giờ quên, nhưng sao cứ dần dần bị bội bạc. Người con gái ấy, năm xưa, ta đã thề sẽ không bao giờ quên. Ấy vậy, thay dần cho những nụ cười dịu dàng và thân ái mỗi khi nghĩ đến nàng là cái giật mình thon thót hối hận vì bấy lâu đã hằng quên lãng. Nhưng có phải chỉ có như thế mà đã xong đâu, còn có được cái cảm giác tội lỗi mong manh kia ít ra vẫn còn may mắn, bởi nó còn chứng tỏ một chút gì trái tim chưa hẳn đã cằn cỗi. Điều nguy hiểm và muôn phần đáng đau lòng hơn, ấy là những khi chợt nghĩ về quá khứ đẹp đẽ với những con người từng yêu mà lại không thấy hối hận nữa. Nhớ đến cố nhân xưa nhưng lại tặc lưỡi lắc đầu chẳng để tâm ư, có phải tâm hồn đã tản mát, trái tim đã khô cằn rồi không? Tôi không chắc có phải phần nhiều con người ta đều như vậy, nhưng có thể lắm. Bản thân tôi gần đây cũng có lắm khi không có cái động lòng xao xuyến dễ dẫn đến sự bâng khuâng mỗi khi nhớ về quá khứ nữa. Không phải tôi chai sạn, không phải tôi không có cảm xúc gì. Chỉ là có những lần, tôi vội vàng xóa đi những dòng ký ức sẽ mang theo xúc cảm đang ngấp nghé, bởi vì than ôi, cần thiết phải thực hiện một công việc cần kíp nào của hiện tại trước.

Nhưng điều tồi tệ nhất phải nói đến, ấy là hoàn toàn không còn nhớ nữa. Việc lãnh cảm gạt đi những ký ức xa xưa hãy còn hơn thế lắm. Bởi vì ít ra, người ta còn nhớ. Từ một nơi nào đó trong lâu đài ký ức, những điều đáng nhớ đọng lại. Người nhớ quá khứ là người có trong tâm hồn một chút gì còn liên kết với chính mình trong những năm tháng xa xưa. Và cái liên kết ấy đáng quý vô ngần. Cho dù ở thực tại có phũ phàng gạt đi, phũ phàng phủ nhận, thì dù sao có cái liên kết ấy tức vẫn còn có cơ hội tìm về với một bản ngã nào đó, trong những ký ức mờ xa. Một lúc nào đó, cuộc tìm về ấy đủ sức nặng để đánh bại sự lãnh cảm bận rộn chăng, và người ta sẽ trở nên thật cảm khái, thật nên thơ, vừa sung sướng lại vừa đượm buồn. Người ta có lẽ sẽ tin rằng, mình còn có thể tốt đẹp hơn, bởi vì mình đã từng ở trong những ký ức đáng nhớ đến nhường ấy.

Tất cả là những sự rủi may, cái cuộc tìm về có đủ sức nặng ấy. Không phải sự rủi may của những ký ức chất chứa, mà là sự rủi may của cái mở đầu. Cái hình ảnh, cái âm thanh, cái cảm giác… mà từ đó ký ức bỗng nhiên được gợi lại và bao trùm ta, bỗng nhiên xóa nhòa đi thực tại và ngự trị mạnh mẽ. Cái “mẩu bánh nhúng nước trà” của Proust ấy. Một ánh nắng mùa hạ thốt nhiên gợi nhớ về ngày nghỉ hè xa xôi khi còn là một đứa bé con, giữa đồng nội của một miền quê xanh mướt mát. Một làn gió mùa thu thốt nhiên gợi nhớ về ngày đi học tuổi mới lớn, khi người ta bắt đầu biết “đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm”. Nhưng mấy cái “gợi nhớ” như thế hầu như phụ thuộc rất nhiều vào độ nhạy cảm của tâm hồn. Không phải ai, không phải lúc nào người ta cũng bắt được một ánh nắng, một làn gió đẹp xinh để mà cảm khái cuồn cuộn chìm vào dĩ vãng. Không có gì đáng ngạc nhiên khi bọn người thi nhân lại hay nhớ về quá khứ. Sẽ là miễn cưỡng nếu cho rằng bọn người thi nhân có nhiều hơn những ký ức, hay nhiều hơn những ký ức đáng nhớ. Chỉ là bọn họ nhạy cảm, và vì thế dễ dàng gắn những ký ức xa xôi với những đầu mối mà người thường khó nhận ra hơn, và vì thế dễ dàng bắt được những cái mở đầu cho một cơn cuộn nhớ quá khứ hơn.

Còn với chúng ta, những người bình thường sống cuộc sống bình thường trong một thế giới bình thường, có một cách giản đơn làm sao để bắt đầu một cuộc hồi nhớ. Ấy là gặp mặt một người xưa cũ, một người mà đã từng đóng một vai trò gì đó đáng kể trong một quãng đời của ta. Gặp một người như thế thì ta sẽ nói gì chứ, nếu không phải cùng nhau ôn lại quãng đời xa xưa? Và, nếu như cái quãng đời xa xưa ấy lại là một quãng đời ôm giữ trong nó những điều bí hiểm đẹp đẽ nhất của tâm hồn ta, thì đó hẳn phải là một cuộc hồi nhớ lớn lao khôn cùng.