Mở đầu. Thang mây
"Đợi ngày ta bước lên bậc thang xanh thì khanh sẽ chẳng sợ mây che tầm mắt nữa!"
Đó là lời hứa lúc còn trẻ của Tiên đế với vị tôi trung Hiển Văn công Thẩm Tiệp. Bấy giờ là năm Chí Đạo thứ bốn, nghiêm đường của Thẩm Tiệp giữ chức Tham tri chính sự, Hàn lâm thừa chỉ học sĩ*. Thẩm Tiệp là con vợ lẽ, thi đỗ Tú tài năm hai mươi mốt tuổi, nhờ vào quan hệ của cha mà quyên được chức cung phụng quan ở Tông Nhân phủ*, chuyên chăm lo sửa sang lăng mộ, đền miếu thờ cúng hoàng tộc trên khắp cả nước, nhờ thế mà thỏa được sở thích rong ruổi bốn phương.
* Tham tri chính sự là chức quan cố vấn chính trị cho vua và các đại thần.
Hàn lâm thừa chỉ học sĩ là chức quan chuyên soạn thảo những văn kiện như chiếu, dụ, cáo, sắc... thư từ ngoại giao.
Tông Nhân phủ là cơ quan quản lý nội bộ hoàng tộc, ban đầu được giao cho các Vương gia quản lý, về sau thì trực thuộc bộ Lễ. Tông Nhân phủ phụ trách việc soạn thảo gia phả, cấp phát bổng lộc, ghi chép sơ yếu lý lịch các thành viên hoàng tộc, thờ cúng đền miếu hoàng gia...
Tiên đế hồi ấy là Hải Lăng vương, ở cùng với Vương phi tại li cung* Bảo Lâm. Tuy mang tiếng là con vua mà đất đai ít ỏi, bổng lộc rất kiết, trong dinh nghèo đến nỗi áo trong của Vương gia còn phải vá lại. Quan viên diện kiến đều muốn qua loa đại để, chỉ có Thẩm Tiệp thực lòng cung kính, cư xử hòa nhã làm Vương gia yêu mến ngỏ ý giữ lại ít lâu. Thẩm Tiệp cư ngụ trong dinh Bảo Lâm sáu tháng, sau khi từ biệt thì quay về kinh đô, một tháng sau cưới vợ Văn thị là ái nữ của Bình Xương hầu, mùa xuân năm kế thi đỗ Bảng nhãn. Ông nghiêm hết sức mừng rỡ, liền quyên cho con trai làm xá nhân trong Nội các*.
* Li cung (hay hành cung) là cung điện xây lên cho vua nghỉ giữa đường trên chuyến đi xa.
Thời Minh xóa bỏ chức Tể tướng, thành lập Nội các làm cơ quan hỗ trợ công việc văn thư cho Hoàng đế, tuy không mang danh mà đôi khi quyền hành sánh ngang với Tể tướng. Trung thư xá nhân (Nội các) là chức quan sao chép lại văn thư để lưu trữ.
Thẩm Tiệp làm xá nhân hai năm thì được thăng lên Khởi cư chú*, ngay lúc hoạn lộ hanh thông, xuân phong đắc ý thì tiếp tục đón con trai đầu lòng là Thẩm Đệ. Tiếc thay Văn phu nhân phúc mỏng, mất lúc Thẩm Đệ chưa tròn một tuổi. Thẩm Tiệp không cưới vợ mới nên giao con cho em dâu là Chu thị chăm sóc. Chồng của Chu thị - tức em trai của Thẩm Tiệp - tên là Thẩm Lễ, làm giám sát thuế muối ở ngoài tỉnh. Thẩm Lễ tuy có tài nhưng tính ham mê yến ẩm, thường xuyên say khướt vào ban ngày nên bị ngôn quan hạch tội, tấu về triều đình. Thẩm Lễ vội viết thư cầu cứu Thẩm Tiệp. Thẩm Tiệp nể tình Chu thị nuôi con giúp mình nên tự tay dâng biểu cầu xin, Thẩm Lễ thoát tội nhưng bị cách chức điều về kinh.
* Chức quan đi theo vua mỗi ngày, biên chép mọi lời nói và sinh hoạt của vua.
Trên đường Thẩm Lễ về quê, tình cờ gặp gỡ xa giá của Hải Lăng vương. Nghe biết huynh trưởng từng được đức vương biệt đãi thế nào, Thẩm Lễ nhiệt tình mời Vương gia đến nghỉ chân tại tư dinh. Hải Lăng vương vui vẻ đồng ý. Về nhà, Thẩm Lễ nhân lúc cha huynh còn trên triều, tất tay vung tiền mua rượu ngon thịt quý, đốc thúc gia nhân dựng rạp hát, sửa soạn yến tiệc. Lúc Thẩm Tiệp về nhà thì ngạc nhiên thấy cửa ngõ giăng đèn kết hoa, minh châu chói lọi, kèn trống rập rình. Trong sân trước, dưới gốc mơ, Thẩm Đệ đang chơi bắt bóng với một đứa bé - mà sau này chính là Ý Văn Thái tử.
Nhân quả được gieo xuống từ lúc đó.
Năm Chí Đạo thứ mười một, thế chỗ ông nghiêm về hưu, Thẩm Tiệp được bổ nhiệm làm Tham tri chính sự, Văn Uyên các Đại học sĩ. Thẩm Lễ làm Thị lang bộ Binh. Tháng Tám cùng năm, Hải Lăng vương được lập làm Trữ, chuyển vào Đông cung.
Năm Chí Đạo thứ mười ba, Thẩm Tiệp lâm bệnh trên đường về kinh, Đông cung hay tin rất xúc động, liền viết thư thăm hỏi, đề một bài "Giá cô thiên": "Muốn leo lên cao để tránh sầu, cái sầu lại cứ đèo theo sau, đi khắp nơi nơi thấy biến đổi, bà con ai cũng bạc mái đầu. Thôi về nghỉ, về nghỉ thôi, công danh đây đó cũng chán rồi. Mây trôi chẳng biết từ đâu tới, nếu được như mây phải tốt không(1)."
(1)Nguyên là bài từ của Tân Khí Tật thời Tống. Mọi thơ ca không chú thích thêm đều là do tác giả tự dịch xuôi, đôi khi hơi thoát ý.
Đầu tháng Tư, Thẩm Tiệp từ quan để dưỡng bệnh. Mồng tám tháng Chín cùng năm, kim thượng băng hà. Sang tháng Chạp, Thẩm Tiệp cũng nối bước.
Mùa xuân năm Thiên Thánh thứ nhất, Tân đế đăng cơ lập Hậu, đại xá thiên hạ. Tháng Ba kim thượng hạ sách lễ, phong Thẩm Lễ làm Hiển Quốc công, thượng trụ quốc*, ban ngàn mẫu đất, thực ấp vạn hộ*; tháng Tư truy phong Thẩm Tiệp làm Hiển Văn Quốc công, phu nhân Văn thị làm Quốc phu nhân, dời quan tài của hai người vào hoàng lăng, hạ táng theo lễ công thần.
* Thượng trụ quốc là danh hiệu phong tặng cho các công thần hoặc tướng quân lập được công lớn.
Thực ấp là số hộ dân mà vương công được phép thu thuế và hoa lợi để nhận bổng lộc, thay vì nhận tiền mặt từ triều đình.
Tháng Mười, kim thượng lập trưởng nam làm Trữ - tức Ý Văn Thái tử Tạ Thái An, mới tròn tám tuổi. Tháng Chạp, kim thượng hạ chỉ truyền Thẩm Đệ vào cung làm tán thiện*, đổi tên y thành Thẩm Triêu Quan.
* Chức vị theo hầu hoàng tử, công chúa đọc sách.
Năm ấy Thẩm Triêu Quan bảy tuổi, song thân mất sớm, y bái chú làm cha, nhận thím làm mẹ, mười bảy năm theo hầu Ý Văn Thái tử, được thế nhân xưng tụng là Kỳ Úc công tử. Thế nhưng "ngọc lành có vết, sự đời đa đoan", vạn vật đều không tránh khỏi tám chữ này. Mùa xuân năm Chí Hòa thứ mười, Đông cung nổi lửa, quan chép sử đặt tên là biến sự "Lãm nguyệt*". Thẩm Triêu Quan hộ giá thất bại, Ý Văn Thái tử trọng thương.
* (Lửa dâng cao như thể) đốt cháy vầng trăng.
Trước khi tắt thở, Tạ Thái An trối rằng: "A Đệ... người ở đây chẳng ai tốt cả. Về thôi, về nhà đi thôi..."
Năm tiếp theo, kim thượng đổi niên hiệu thành Hóa Thuận, lập con trai của Ý Văn Thái tử làm Trữ, bổ nhiệm Thẩm Triêu Quan làm quyền Thiếu Chiêm sự*, Hàn lâm Thị độc học sĩ. Việc này khiến cho Hiển Quốc công Thẩm Lễ nảy sinh bất mãn.
* Chiêm sự phủ được thành lập vào thời Minh, phụ trách việc dạy dỗ và phò tá Trữ quân. Thiếu Chiêm sự là chức phó của Chiêm sự, "quyền" tức là chưa vào biên chế.
Năm Hóa Thuận thứ bảy, Thái tôn Tạ Hi Hằng đón sinh nhật chín tuổi, không ngờ hôm sau kim thượng đột quỵ băng hà. Thái tôn vội vã được đưa lên ngôi. Một đứa bé chưa từng nhìn thấy thứ gì xa hơn vách tường cung cấm bị cảnh tượng hùng vĩ tôn nghiêm của việc thiết triều trước trăm quan nghìn người dọa sợ đến bất tỉnh. Hiển đảng do Hiển Quốc công cầm đầu liền vịn vào đó gây áp lực, yêu cầu Thiếu đế* tự xưng giám quốc*.
* Vị vua chưa trưởng thành.
Giám quốc nghĩa là "quan sát việc trị nước" vì chưa có khả năng giải quyết.
Năm Ứng Vận thứ nhất, Thiếu đế tự xưng giám quốc, Thẩm Triêu Quan đổi tên thành Thẩm Chương Minh, người đời vẫn gọi là Kỳ Úc công tử, Hiển đảng gọi là Nhiếp chính đại thần, riêng Dương Lệnh gọi y là Cục Nợ.
Vì sao gọi vậy ư?
Vì chén ngọc mà không có đáy, Thần Phật hiện không đúng chỗ, người tài mà không có đức thì cũng là thứ bỏ đi thôi!
Người đời sau có bài ca dao nói về Dương Lệnh, rằng:
"Kỳ Úc công tử,
Áo trúc xanh xanh.
Đâu ra du hiệp,
Nhấn hoa vào bùn.
"Kỳ Úc công tử,
Có nhớ cung sâu?
Xem tên du hiệp,
Ném trăng vào bình.
"Kỳ Úc công tử,
Đâu bóng tiên nhân?
Ô tên du hiệp,
Cắt phăng duyên trần."