Chương 12: Mở then lòng chạm khẽ tâm can

Ngày hôm sau...
Trong gian phòng chỉ huy, bốn người ngồi vây quanh chiếc bàn dài chất đầy sổ sách và những bản kê quân lương, khí giới vừa được vận chuyển từ Tây Sơn hạ lên.

Xuân lên tiếng trước, giọng rõ ràng và dứt khoát:

"Lương thực tháng này đã nhập đủ ba trăm hai mươi bao gạo, loại tám mươi cân[46]. Muối có mười chín đấu, tám rương khô cá với năm vại mật mía."

Quang Diệu khẽ lật từng trang giấy mỏng, mắt lướt qua những con số, tiếp lời:

Về khí giới, chúng ta nhận thêm hai trăm bốn mươi thanh đao cùng hơn trăm cây giáo mới. Cung tên cũng được bổ sung khá đầy đủ với sáu mươi bốn chiếc và hơn tám trăm mũi tên đi kèm. Riêng dây gai còn hai cuộn lớn, đang chờ người xe lại."

Nhạn đặt bản phiếu vận chuyển lên bàn, nét chữ mềm mại của cô tương phản với những con số quân nhu cứng nhắc:

"Tất cả đều được tôi và anh Thung kiểm đếm tận tay, niêm phong kĩ càng trước khi chuyển đi. Tuyệt đối không có sai lệch."

Quang Bình ngồi ở đầu bàn, ánh mắt sắc sảo đảo qua từng tờ giấy. Thi thoảng anh gật nhẹ khi nghe đến những hạng mục quan trọng đã dặn dò từ hôm trước.

Khi trang sổ cuối cùng vừa khép lại, Quang Bình đẩy ghế đứng dậy:

"Anh Diệu với cô Xuân cứ đi trước. Cô Nhạn nán lại thêm chút, tôi có việc cần bàn riêng."

Tiếng bước chân của Quang Diệu và Xuân lùi dần rồi mất hút sau cánh cửa.

Quang Bình đặt tờ bảng kê xuống bàn, ngón tay anh gõ nhẹ lên mặt giấy.

"Tình hình tháng này khá hơn trước, cả về số lượng lẫn tiến độ. Song phần hàng dệt vẫn chưa hanh thông như dự tính. Có trục trặc gì chăng?"

"Hàng dệt của ta sợi chắc, màu bền, chẳng thua kém gì lò lớn ngoài phủ mà khách mua vẫn còn thưa." Đôi mắt Nhạn ánh lên chút trăn trở: "Có lẽ vì mẫu mã của ta còn đơn điệu. Người ta chuộng loại khăn hoa, áo cài hạt mà bên ta hiện thời chưa theo kịp."

"Cô thử tìm cách mở thêm mối lái về phía biển xem sao. Bà con bên đó xưa nay vẫn cần vải thô, khăn dày để chống gió. Nếu cần thêm người phối hợp thì báo sớm."

"Việc này tôi sẽ đi thu xếp."

Bàn tay Nhạn nắm nhẹ chiếc túi vải nhỏ bên hông, nơi cất giấu xấp giấy dó[47] mà cô đã cẩn thận chọn lựa từ những lái buôn làng nghề. Một nhịp thở dài kìm nén khiến lồng ngực cô hơi thắt lại. Suốt mấy ngày qua, ý định này cứ chập chờn trong tâm trí cô như một bài toán không có lời giải. Cô tự hỏi liệu mình có đang quá vội vàng, và liệu khi nhìn thấy những tờ giấy này, anh có đọc được tâm ý đằng sau nó?

Nhạn cẩn thận lấy xấp giấy ra, đôi tay đưa về phía Quang Bình có phần ngập ngừng. Tầm mắt cô dừng lại nơi gương mặt anh, lặng lẽ mà ý nhị, chứa đựng cả những lời không thể thốt ra.

"Tôi có mang theo ít giấy... nghĩ anh có việc cần dùng nên để lại."

Quang Bình nhìn xấp giấy trước mặt, một thoáng ngạc nhiên lướt qua rồi tan nhanh trong đáy mắt sâu thẳm. Một món quà nhỏ, nhưng không hẳn vô tình. Có lẽ chỉ là lòng quý mến, cũng có thể hơn thế. Anh không muốn nghĩ xa, càng không để cô ngộ nhận.

"Cô có lòng, tôi xin nhận. Giấy nơi tôi tạm đủ dùng, nhưng bên Xuân Kiều đang dạy chữ cho nghĩa binh, giấy tốn chẳng ít. Tập giấy này quý, để tôi gửi lại bên ấy chắc sẽ nên việc hơn."

"Anh tính vậy cũng được."

Nhạn hơi cúi đầu, những sợi tóc loà xoà phía trước che đi nỗi niềm vừa nhen lên trong đôi mắt biếc. Cô không mong chờ điều gì đáp lại, chỉ là... có lẽ, cô từng hi vọng hơn thế.

Một khoảng lặng phủ xuống căn phòng, ánh nắng cuối chiều rơi nghiêng trên mặt bàn gỗ. Quang Bình đặt bút xuống giá, bàn tay đan hờ vào nhau.

"Tôi nhớ có lần cô nhắc đến em gái... hình như là dạo ta bàn chuyện chợ phiên." Anh rời mắt khỏi bản kê, ánh nhìn nhẹ lướt sang Nhạn như một sự chuyển hướng vô tình: "Cô Liên... là em ruột cô ư?"

Đôi hàng mi cô khẽ lay động trước câu hỏi chẳng ngờ tới, tựa như một kỉ niệm cũ bất chợt được ai đó gọi tên.

"Liên là em cùng mẹ khác cha với tôi. Cha Liên vốn là nho sĩ có tiếng ở phủ đường, từ thuở nhỏ Liên đã sớm thông chữ nghĩa. Mười hai tuổi đã đọc thuộc Chinh phụ ngâm khúc[48]."

Quang Bình lặng im một thoáng, ánh mắt bỗng trở nên sâu thẳm khi buông một câu hỏi lửng:

"Vậy... nàng ấy có từng học qua võ nghệ?"

Nhạn khẽ lắc đầu:

"Liên chỉ chuyên tâm vào sách vở, chưa từng theo thầy tập quyền cước. Hơn nửa năm xa cách, dạo trước thấy em ra chiêu trong buổi luyện, chính tôi cũng phải bàng hoàng. Nhiều thế đánh... chẳng phải người mới học mà làm được."

Quang Bình gom những tờ bản kê lại, xếp ngay ngắn đặt qua một bên. Anh nhấc chiếc chặn giấy bằng đá, đặt lên trên.

"Mấy nay bận rộn chắc cô cũng mệt, về nghỉ ngơi sớm đi." 

Nhạn hơi cúi đầu thay cho lời chào, xoay người bước ra. 

Đôi mắt anh dõi theo bóng dáng mảnh mai của Nhạn khuất sau cánh cửa. Anh không phải kẻ vô tình đến mức không nhận ra chút xao động trong đáy mắt ấy. Một tiếng thở dài tan vào không gian tĩnh lặng. Anh trân trọng sự chân thành của Nhạn, cả sự tận tụy, đồng hành của cô suốt những ngày gian khó ở Tây Sơn hạ. Với anh, Nhạn là một người đồng đội đáng tin, một người em gái tâm giao. Anh muốn thành thật với chính mình và với cả cô, để tình cảm đơn phương này không trở thành gánh nặng mà được gói lại vẹn nguyên trong nghĩa tình cộng sự thân thiết.

Anh bước tới bên song tre, đôi mắt dõi theo hai bóng dáng nhỏ bé ngoài sân sân. Dưới cái nắng nhạt của buổi chiều tà, Nhạn nắm lấy đôi tay em mình, đôi môi máy động những lời dặn dò. Quang Bình thu hết hình ảnh ấy vào tầm mắt. Nhạn thương em bằng tất cả tâm can, còn Liên... lễ phép, dịu dàng, nhưng lại thiếu chút hơi ấm tình thân.

Sự hiện diện của cô gái ấy cứ thế khắc vào tâm trí anh một cách đầy mâu thuẫn. Chỉ một thoáng lướt qua trong buổi tổng luyện, anh đã kịp ghi lại từng thế đứng, đường tay cho đến nhịp thở vô cùng bài bản. Một cô gái mười bốn, chưa từng học võ, sao có thể vững vàng đến vậy? Cô không biết chữ Nôm, chẳng rành chữ Hán, vậy mà lại thông thạo thứ kí tự lạ lùng như đến từ một cõi khác. Đó không đơn thuần là chuyện quên hay nhớ một đoạn kí ức. Cả một đời sống... như đang khoác nhầm áo kẻ khác mà chẳng thể che giấu nổi bản ngã.

Một ý nghĩ lạ lẫm, phi lí đến mức nực cười, lần thứ hai len lỏi trong tâm trí anh: "Chẳng lẽ... mượn xác mà nhập hồn?"

Màn đêm phủ xuống, Quang Bình nhìn về phía bầu trời sâu thẳm ngoài ô cửa. Anh bất chợt nhớ về cái đêm mà tên lính gác mặt cắt không còn giọt máu, thề sống thề chết rằng đã thấy bóng một người phụ nữ tóc dài lướt qua doanh trại. Sáng ra, khi tất cả chỉ là một tấm áo phơi bỏ quên, anh đã thẳng tay phạt kẻ ấy thức canh mười đêm vì tội "mê tín làm rối lòng quân".

Anh vốn là người tin vào những gì cầm nắm được, vào binh pháp và đao kiếm, chẳng bao giờ dung thông cho những chuyện hoang đường. Nhưng lần này, đứng trước sự hiện diện của Liên, sự quyết đoán ấy bỗng chốc vơi đi phân nửa.

Chuyện đời đôi khi còn kì quái và lắt léo hơn cả những trang truyện truyền kì của các nho sĩ. Bởi lẽ, kẻ đang đứng ngay trước mặt anh đây, dù mang hình hài một thiếu nữ, ánh mắt và phong thái lại tựa như một người đã đi qua dặm dài của sương gió rồi mới trú ngụ vào tấm thân mảnh dẻ này.

Ngoài hiên, trăng đã lên cao, ánh trăng phủ một lớp mỏng như sương trên mái trại. Mây trôi ngang trời, lặng lẽ như tấm màn chưa ai dám kéo xuống, che đi những điều chưa lời giải. Dẫu cô là ai, thì từ khoảnh khắc đặt chân vào trại nghĩa binh, số phận cô đã chẳng còn là chuyện của riêng cô nữa.

***

Một buổi chiều, ánh nắng vàng xuyên qua phên lá, tạo nên một không gian ấm áp, thanh bình nơi gian nhà nhỏ của thầy Cang. Mùi bạc hà, trầm khô quyện với vỏ quế, lan tỏa một hương thơm dịu nhẹ. Quang Bình bước vào, ánh mắt lướt qua gian nhà như tìm kiếm điều gì đó trong cái tĩnh lặng nơi đây. Anh quan sát từng góc nhỏ: kệ gỗ đơn sơ, lọ thuốc, túi lá khô... tất cả đều được sắp đặt ngăn nắp.

Liên ngồi bên chiếc bàn thấp, dáng vẻ lặng lẽ. Ánh chiều rọi qua ô cửa, những tia nắng mỏng khẽ chạm lên gương mặt chăm chú của cô làm nổi bật những đường nét thanh tú. Anh đứng lặng ở cửa quan sát cô một lúc. Trong khoảnh khắc ấy, có điều gì đó rất đỗi bình yên lan tỏa từ dáng người, từ đôi tay đang nhẹ nhàng buộc sợi dây gai vào miệng túi hương nhỏ.

Anh bước tới gần, nhẹ nhàng cất tiếng:

"Cô Liên... cũng ở đây sao?"

Liên dừng tay, khẽ ngẩng đầu. Một nụ cười dịu dàng nở trên môi, mang theo chút ngạc nhiên:

"Tôi đến học thầy Cang cách dùng thảo mộc. Anh đến đúng lúc thầy vừa ra sau núi hái thuốc, e là phải đợi một lát rồi."

Quang Bình gật đầu, ánh mắt anh vô tình lướt qua mặt bàn gỗ. Nơi đó, ngoài những túi vải nhỏ và thảo mộc đã sao khô, còn có mấy mảnh vỏ cây viết những kí tự lạ lùng.

"Cô đang học làm túi hương đấy ư?"

"Phải. Thầy nói loại này giúp an thần cho người hay phiền muộn, tâm khí rối loạn." Liên vẫn cúi đầu, đôi tay thoăn thoắt: " Tôi thử thêm chút quế chi, bạc hà... hi vọng mùi hương sẽ thanh tao hơn."

"Tôi xem thử một chút... được chăng?"

Khi nhận được cái gật đầu của Liên, anh kéo ghế ngồi xuống đối diện, nâng nhẹ một túi hương lên lòng bàn tay. Mùi thơm giản dị, thanh mát, vương chút ấm nồng của quế lan tỏa nhẹ nhàng như hơi thở sâu giữa buổi chiều tà. Anh chầm chậm cất lời:

"Thiên địa phong trần (天地風塵)
Hồng nhan đa truân (紅顏多迍)
Du du bỉ thương hề thuỳ tạo nhân
(悠悠彼蒼兮誰造因)
Cổ bề thanh động Trường Thành nguyệt
(鼓鼙聲動長城月)
Phong hoả ảnh chiếu Cam Tuyền vân
(烽火影照甘泉雲)
Cửu trùng án kiếm khởi đương tịch
(九重按劍起當席)
Bán dạ phi hịch truyền tướng quân[49]."
(半夜飛檄傳將軍)

Liên ngẩng lên, nét mặt không giấu nổi sự ngỡ ngàng:

"Vốn chữ nghĩa của tôi nông cạn, không hiểu hết được ý tứ. Anh đang muốn chia sẻ điều gì?"

"Vậy để tôi đọc lại theo cách khác, có lẽ sẽ giúp cô thấy gần gũi hơn." 

"Thuở trời đất nổi cơn gió bụi,
(𣋾𡗶𡐙浽𩂀𩙋𡏧)
Khách má hồng nhiều nỗi truân triên*.
(客𦟐紅𡗉餒迍邅)
Xanh kia thăm thẳm từng trên,
Vì ai gây dựng cho nên nỗi này?
(撑箕深瀋層𨕭
為埃𨢟𥩯朱𢧚餒尼)
Trống Trường Thành lung lay bóng nguyệt,
(𪔠長城𢲣𢯦𩃳月)
Khói Cam Tuyền mờ mịt thức mây.
(𤌋甘泉𥊚䁾式𩄲)
Chín tầng gươm báu trao tay
(𠃩層鐮寶搔𢬣)
Nửa đêm truyền hịch định ngày xuất chinh[50]."
(姅𣎀傳檄定𣈗出征)

"Cô Liên cảm thấy... đoạn thơ này có quen thuộc chăng?"

"Tôi không chắc mình từng nghe qua. Tôi không hiểu hết ý, chỉ cảm thấy lời thơ chất chứa nhiều tâm sự. Bài thơ đó tên gì vậy?" Liên khéo léo để đẩy trách nhiệm giải đáp về phía anh.

Anh xoay nhẹ chiếc túi hương trên tay, một ý cười kín đáo gợn nơi khóe môi.

"Đoạn thơ ấy, là mở đầu trong Chinh phụ ngâm khúc."

"Chinh phụ ngâm khúc" – cái tên vang lên nghe vừa quen vừa lạ, khơi lại chút kí ức mờ nhạt từ thời cô còn ngồi trên ghế nhà trường. Liên nhận ra tác phẩm này, nhưng những câu chữ kia hoàn toàn nằm ngoài vài đoạn trích ít ỏi cô từng thuộc lòng. Cô chọn cách giữ im lặng, lặng lẽ dời sự chú ý xuống chiếc túi hương trên bàn để tránh cái nhìn như thấu thị của anh, dù tâm trí lúc này đã không còn đặt ở những sợi dây gai thắt dở.

Anh nhẹ nhàng đặt túi hương trên tay xuống:

"Tôi có nghe... cô từng bị mất trí. Chẳng nhớ việc xưa, chẳng rõ mình là ai." Anh ngước nhìn cô, giọng khẽ hơn: "Khi nghe câu "hồng nhan đa truân", cô có cảm thấy điều chi tựa bóng mình chăng?"

Quang Bình vẫn giữ vẻ điềm nhiên, nét mặt không chút biểu cảm, nhưng Liên lại cảm nhận được một sức ép vô hình đang bủa vây. Câu hỏi ấy không đơn thuần là sự thăm dò về văn chương, mà giống như một phép thử, xoáy thẳng vào trí nhớ hòng bóc tách sự thật mà cô bấy lâu nay vẫn cẩn trọng che giấu.

"Tôi chẳng rõ mình là ai... nhưng những trắc trở đang gánh chịu lại quá đỗi chân thực, dù chẳng biết chúng khởi nguồn từ đâu. Nếu đó là "đa truân", thì có lẽ tôi cũng đang trầm mình trong đó." Liên khẽ nở nụ cười, một nét tự giễu phảng phất nơi đầu môi: "Còn anh? Anh nghĩ... nếu một người quên đi quá khứ, thì nỗi truân chuyên có còn bám theo họ không?"

"Có khi... truân triên* chẳng theo họ nữa. Trừ khi... quá khứ ấy chưa từng là của họ."

Liên khẽ chớp mắt, giấu đi tia dao động lặng lẽ vừa loé lên trong đáy mắt. Một câu nói tưởng như bâng quơ, trong ngữ điệu bình thản ấy, cô cảm giác mọi lớp phòng bị của mình đều đã bị bóc trần.

Cô hít một hơi thật sâu, cố giữ giọng thật đều:

"Vậy... anh nghĩ tôi là ai?"

Anh nhìn thẳng vào mắt cô, như một kẻ lật lại quân bài đã đoán trước:

"Chẳng phải tôi nghĩ cô là ai. Chính cô... mới là người giữ lời đáp trong lòng."

Hai bàn tay Liên đan vào nhau, kìm lại sự dao động đang lan dần nơi lồng ngực.

Cơn gió chiều hiên thoảng qua mang theo hương thảo mộc phảng phất trong không gian. Anh trầm ngâm trong chốc lát, dường như có điều gì đó đã bị kìm nén quá lâu, nay gặp đúng mạch ngầm mà tuôn ra thành lời. 

"Cô còn nhớ buổi đầu ta gặp chăng? Khi ấy, cô có nói một câu... mà đến nay tôi vẫn chẳng quên: Tôi là người đến từ tương lai. Một thời đại sau này."

Liên nhìn anh, đôi môi khẽ động định nói điều gì đó rồi lại thôi, sự ngập ngừng hiện rõ trong từng nhịp thở. Điều khiến cô chùn bước không phải là sự nghi ngờ gắt gao, mà chính là thái độ chờ đợi. Dường như anh đã bước đến tận bờ ranh của sự thật, chỉ còn đợi một lời xác nhận từ phía cô. Liên như đứng giữa một ngã ba đường, một bên là nói thật, một bên là tiếp tục che giấu. Cô chưa quên cảm giác hoảng loạn khi tỉnh dậy ở nơi này, mọi thứ đều như thuộc về một thế giới khác. Cô từng nghĩ, có thể mình chỉ đang mơ, hoặc đã phát điên. Giữa chồng chéo ấy, cô không còn biết đâu là điều nên nói, đâu là điều nên giữ lại.

"Lúc đó... đầu óc tôi còn mơ hồ, kí ức rối loạn. Thật giả lẫn lộn... đến chính tôi cũng không biết lời mình nói là giấc mộng hay hiện thực."

Quang Bình thinh lặng trong khoảnh khắc. Anh hiểu rõ điều trước mặt có thể là dối trá mà vẫn muốn nghe trọn đến cùng.

"Còn bây giờ thì sao? Một lần cô nói: Tôi là người của thời sau. Lần khác lại rằng: Tôi chẳng nhớ mình là ai. Thế thì, lời kia là chiêm bao, hay lời này là gạt người? Cái nào là thật?"

Liên hơi tái mặt. Cổ họng nghẹn lại, không phải vì bị vạch trần, mà bởi cảm giác bị nhìn thấu từ rất lâu. Cô vẫn tưởng mình che giấu được. Vài câu nói lập lờ, những lần im lặng đúng lúc, một chút khoảng cách giữ lấy an toàn. Hoá ra, tất cả đã in dấu trong mắt người đối diện.

Trong lòng anh chợt dâng lên một cảm giác lạ lùng, như đang đứng bên mép vực; phía dưới là sương mù, không thấy đáy, vậy mà anh vẫn muốn cúi xuống, muốn nhìn rõ hơn.

"Tôi chẳng sợ chuyện quái dị. Chỉ e... nếu mọi điều đều là hư dối, thì rốt cuộc còn biết tin tưởng vào đâu?"

Ánh chiều tắt dần, tiếng chim vọng xa hòa vào tiếng lá xào xạc nghe như dư âm của một ngày đang khép lại. Trong tâm trí Liên, một cuộc giằng co không lời đang diễn ra quyết liệt: nỗi sợ đối mặt với sự thôi thúc sẻ chia, quá khứ đối nghịch với hiện tại, thật và giả xoắn xuýt lấy nhau như hai sợi chỉ rối. Cô đã im lặng quá lâu, đã lùi lại quá nhiều, để rồi nhận ra đến lúc này, ngay cả sự thinh lặng cũng chẳng còn là nơi trú ẩn an toàn nữa.

Liên ngẩng đầu, không còn né tránh mà trực diện đối diện với vẻ thâm trầm của người trước mặt.

"Phải. Tôi từng nói... mình đến từ tương lai. Câu ấy là thật." Giọng nói bật ra khẽ khàng, từng chữ rõ ràng như có người vừa mở then cửa lòng sau nhiều ngày ngăn giữ: "Tôi biết anh đã nghi từ lâu, không phải đến tận hôm nay mới bắt đầu đặt dấu hỏi. Cách anh quan sát, cách anh nói, bình thản như không mà sâu xa khó dò. Nếu có tiếp tục nói dối... cũng không qua mắt được anh. Vậy thì... chẳng bằng nói thật."

Cô khẽ nở nụ cười, một nét tự giễu phảng phất:

"Tôi tên là Ngọc Liên, nhưng không phải "Liên" của nơi này. Tôi... tỉnh dậy trong thân xác cô ấy. Kí ức của tôi, cuộc đời tôi thuộc về một thời đại khác, cách đây hơn hai trăm năm. Tôi không phải yêu ma, cũng chẳng phải kẻ mộng du, chỉ là một linh hồn lạc bước, đang cố gắng tìm lấy một lí do để tồn tại nơi thế giới xa lạ."

Quang Bình im lặng nhìn cô, vẻ nghi hoặc nơi đáy mắt đã vơi bớt, như một lớp phòng bị lặng lẽ được gỡ xuống. Giọng anh trầm, thoảng qua trong không gian như nhành khô rơi xuống mặt đất:

"Tôi chẳng phải người dễ tin chuyện quái dị. Nhưng cõi đời này, lắm khi điều lạ lùng lại là điều chân thực nhất. Lời cô vừa nói... chẳng phải điều nhỏ. Nếu rơi vào tai kẻ đa nghi, e chẳng yên thân. Song tôi không định phơi ra, cũng chẳng muốn thành điều rùm beng."

Liên lặng thinh, trong lòng dậy lên muôn lớp sóng. Sau bao ngày trốn mình dưới lớp vỏ bọc, cô cảm thấy được thả lỏng, thở một hơi dài nhẹ nhõm.

Ánh chiều nhạt hẳn, chỉ còn một dải sáng mỏng cuối đường chân trời. Quang Bình chống tay lên đầu gối, nhẹ nhàng cất tiếng:

"Cô là ai, từ đâu tới, chẳng bằng sống sao cho phải trong thân xác này. Người sống thật, giữ lòng ngay... là được." Anh dừng một thoáng, rồi nói thêm: "Trước mặt tôi, cô chẳng cần che giấu. Người đáng tin thì ít, nhưng tôi... chẳng vì chuyện cô khác người mà quay lưng."

Liên nhìn anh sững sờ:

"Anh... không sợ tôi sẽ kéo theo tai hoạ?"

Quang Bình khẽ cười. Nụ cười không hẳn vui, như tiếng đất nứt vào mùa hanh, như người đã quen với khổ lụy mà vẫn còn có thể cười:

"Giữa trời đất nhiều việc chẳng giải nổi, thêm một điều lạ, há đã là họa? Mà nếu quả có họa từ trời rơi xuống... thì đến đâu, liệu đến đó. Chuyện này, tôi sẽ giữ kín. Bởi một lời gió thoảng, có khi thành lưỡi dao nơi miệng người khác."

"Cảm ơn anh... Tôi từng nghĩ, chuyện mình mang theo... là điều chẳng ai tin được. Vậy nên, có khi còn sợ người ta tin hơn là không tin."

___

[46]Cân: đơn vị đo khối lượng thời xưa, không hoàn toàn cố định như 1kg. Nó thay đổi tùy vùng và thời kỳ, nhưng thường nằm trong khoảng:
1 cân ≈ 0.6 đến 0.7 kg (thời nhà Lê, nhà Nguyễn).

[47]Giấy dó là loại giấy truyền thống của Việt Nam, được làm thủ công từ vỏ cây dó (như dó giấy, dó liệt), chủ yếu ở các làng nghề quanh Kinh thành Thăng Long xưa như Yên Thái, Hồ Khẩu, Đông Xá.

Giấy dó có cấu trúc xốp, nhẹ, bền, hút mực tốt, có thể lưu giữ tài liệu hơn 500 năm. Nó được dùng nhiều trong mỹ thuật dân gian, đặc biệt là tranh Đông Hồ và bảo quản tài liệu cổ. Tuy nhiên, từ cuối thế kỷ XX, nghề làm giấy dó thủ công dần mai một.

[48]Chinh phụ ngâm (征婦吟): Lời than vãn của người phụ nữ có chồng đi đánh trận, còn có tên khác là Chinh phụ ngâm khúc (征婦吟曲) là tác phẩm văn vần của Đặng Trần Côn, ra đời trong khoảng năm 1741 giai đoạn sơ kỳ Cảnh Hưng và về sau được nhiều người dịch ra thơ Nôm.
Đây là thi phẩm chủ yếu viết theo lối tập cổ, dài 476 câu thơ. Các câu thơ trong bài dài ngắn khác nhau, theo thể trường đoản cú, câu dài nhất khoảng 12, 13 chữ, câu ngắn chỉ 3, 4 chữ.

[49]Nguyên văn chữ Hán của Đặng Trần Côn và phiên âm Hán Việt tác phẩm Chinh phụ ngâm.

[50]Bản dịch thơ của Chinh phụ ngâm khúc theo thể thơ song thất lục bát bằng chữ Nôm thường được cho là của Đoàn Thị Điểm và bản viết theo chữ Quốc ngữ.

*Trong từ "truân chuyên" (迍邅), âm của từ 邅 đọc là triên hoặc chiên, nên để phù hợp theo cách nói của người xưa sẽ viết là "truân triên".
Trong câu đáp của Liên, để phù hợp với cách dùng từ của người hiện đại, được viết là "truân chuyên". Đó là lí do vì sao có hai cách viết cho cùng một từ, không phải lỗi chính tả.