CHƯƠNG 12: BỮA CÚNG NGOÀI SÂN

Đám múa lân ở sân đình tan dần khi bóng nắng bắt đầu đổ xiên khoai qua ngọn rặng bần* mé rạch. Mấy đứa con nít trong xóm níu đuôi nhau tản mác ra mấy ngả đường đất, tay đứa nào cũng cầm một cái chong chóng giấy bóng kiếng hay một khúc mía lau tước vỏ sẵn. Con nhỏ Út nhảy tót ra từ sau lưng gốc me già, hai bím tóc củ kiệu lắc lư theo cái đầu nhỏ xíu. Nó quẹt ngang sống mũi một cái rồi chộp lấy cổ tay bạn giật mạnh.

"Đi Thơm! Đằng nhà bà Bảy Đờn đang dọn cúng đất* đó, ra trễ là người ta dọn mâm vô hết!"

Bạn chưa kịp cúi xuống gỡ chiếc dép bên chân phải đang bị cát lọt vào kẽ ngón thì đã bị con nhỏ kéo đi thoăn thoắt qua mé hàng rào râm bụt. Bụi đất dưới chân bốc lên theo từng bước chân chạy. Con đường xóm mùa này khô ráo, mấy vệt vỏ trấu người ta rải chống lầy từ hồi trận mưa trước giờ vỡ vụn ra dưới bàn chân.

Nhà bà Bảy Đờn nằm nép bên một khúc quanh của con rạch nhỏ, nơi có những rặng bần* chìa những chùm rễ nhọn hoắt tủa ngược lên khỏi mặt bùn lỏng. Trước sân nhà, một cây vú sữa trổ tàn tròn um trùm kín nửa mái ngói rêu phong. Dưới bóng râm mát rượi đó, một cái bàn tròn bằng thiếc đã được kê vững chãi trên mấy khúc gỗ đòn kê.

Bà Bảy Đờn chống gậy trúc đứng lom khom bên chái bếp, cái lưng còng sát đất làm chỏm tóc bạc như bông gòn cứ chúi về phía trước. Bà đang coi thím Ba xóm Giữa bưng đồ ăn ra bày biện. Tiếng chén đũa va vào nhau lách cách rộn rã cả góc vườn.

"Bày cái dĩa thịt ba rọi luộc vô chính giữa nghen con," giọng bà Bảy run run, ngắt quãng vì cơn ho đờm cắn rứt trong cổ họng. "Xắt thêm mấy lát ớt sừng trâu xếp vòng quanh mép dĩa cho bắt mắt. Đất đai ở đây hồi xưa cha ông khai khẩn đổ biết bao mồ hôi nước mắt, cúng kiếng phải làm cho tươm tất đặng người khuất mặt người ta chứng giám."

Thím Ba đặt cái mâm nhôm xuống mặt bàn thiếc, đưa chéo khăn rằn lên lau mồ hôi trán.

"Má yên trí đi, con làm kỹ lưỡng lắm. Nãy giờ con biểu thằng Hai ra vườn đốn buồng chuối xiêm chín bói*, chút nữa cúng xong con đem biếu mấy đứa nhỏ xóm Trên vài trái lấy thảo."

"Ừ, chia cho tụi nhỏ ăn lấy thảo. Con nít xứ này hồi xưa khổ cực, giờ có hội hè lễ bái gì cũng ráng cho tụi nó miếng bánh miếng xôi."

Hai người lớn lúi húi so từng đôi đũa tre, xếp mấy cái ly nhỏ rồi rót lưng chừng thứ rượu nếp trắng đục. Trên bàn cúng, ngoài dĩa thịt ba rọi luộc xắt mỏng còn có một dĩa bánh ít trần* rắc đậu xanh vàng hực, một tô canh khổ qua dồn thịt còn bốc khói và một nải chuối xiêm mập mạp vừa chớm vàng vỏ. Khói nhang trầm bắt đầu bay là đà từ ba cây nhang lớn cắm trong cái lon sữa bò đựng đầy cát vàng, mùi trầm nồng đượm quyện với mùi lá chuối tươi lót dưới đĩa bánh làm góc sân sực nức hương vị ấm cúng.

Con nhỏ Út kéo bạn ngồi thụp xuống sau bụi môn nước* rậm rạp cạnh bờ mương. Hai đứa thò đầu qua kẽ lá to bản bằng cái quạt mo, mắt dán chặt vào mấy cái chén sành trên bàn thiếc.

"Thấy dĩa bánh ít trần* hông?" Út nuốt nước miếng một cái thật to, ngón tay trỏ chỉ thẳng vào cái dĩa sành viền hoa xanh. "Chút nữa cúng xong, bả quay lưng vô nhà bưng bình trà là hai đứa mình nhào ra bốc liền."

Bạn ngó chiếc áo bà ba lụa mỡ gà của thím Ba đang đi quanh quẩn bên bếp, bụng cũng thấy cồn cào. Lúc trưa ở hội đình, bạn chỉ mải coi đám kéo co với ngó đầu lân nhảy múa chớ chẳng được miếng gì bỏ bụng. Chén chè đậu trắng của thím Ba bày bán ngoài cổng đình đông người buôn kẻ bán quá, bạn chen chân vô không nổi. Giờ thấy dĩa thịt luộc với mấy cái bánh ít trần láng mỡ hành, hai hàm răng bạn cứ chực nhai tóp tép.

"Ăn vụng đồ cúng coi chừng bị bà Bảy rượt bằng chổi quét sân đó Út," bạn ngập ngừng, tay mân mê cái mép quần dính chút bụi phấn me. "Mẹ tui nói đồ cúng đất là của người ta cúng cho mấy ông bà dưới đất, con nít hổng được táy máy tay chân."

Út quay sang nhìn bạn, cặp mắt tròn xoe mở lớn dưới đôi mày rậm. Nó bĩu môi một cái dài thượt.

"Bà nhát gan quá Thơm ơi! Đồ cúng ngoài sân vầy là cúng cho khách qua đường, cúng cho kẻ đói người khát lỡ bước lỡ thời. Tụi mình ngồi canh từ nãy tới giờ, ăn chút đỉnh có sao đâu. Tui quen ngồi coi cúng vầy rồi, lần nào người ta cúng xong quay lưng đi là tui cũng lại gần hít hà cho đã thèm."

"Sao bà quen ngồi coi cúng?" bạn chớp mắt hỏi, cái đầu nghiêng qua một bên để tránh cọng lá môn quẹt trúng mang tai. "Bộ nhà bà ngoại bà hổng có nấu cơm trưa hay sao mà bà đi coi cúng hoài vậy?"

Út bỗng im bặt. Đôi bàn tay nhỏ xíu của nó đang vịn trên cọng môn nước* chợt buông lỏng ra. Mắt nó ngó trân trân vào ba cây nhang đang đỏ tấc tàn trên cái lon sữa bò. Tàn nhang uốn cong rồi rụng xuống lớp cát một chùm xám tro.

"Tại... tại vui chớ sao," Út trả lời cụt ngủn, giọng nó hạ xuống một nhịp rồi nó nhe cái miệng sứt răng ra cười xòa. "Bà hỏi nhiều như bà giáo làng vậy đó! Ngó kìa, bà Bảy xá ba xá rồi kìa, sắp xong rồi đó!"

Bà Bảy Đờn cầm mấy cây nhang cắm sâu vào lon cát, miệng lầm rầm khấn vái những câu mời gọi tổ tiên và những linh hồn lang bạt về thụ hưởng lễ vật. Ngọn gió từ rạch thổi lên làm những dải khói mỏng tạt ngang qua mặt bàn, là là trên miệng chén rồi tan biến vào những tàn lá vú sữa. Bà Bảy chống gậy trở gót đi vô nhà trong, đôi dép mủ cũ mèm nhấc không muốn nổi theo từng bước chân chậm chạp. Thím Ba cũng bưng cái thau nhôm đi vòng ra chái hè để rửa thêm mớ rau thơm.

Khoảng sân gạch bỗng chốc trở nên vắng hoe. Chỉ còn mấy con chim sẻ sà xuống nhặt những hạt gạo cúng vương vãi quanh chân bàn, cánh đập phần phật trên nền đất.

"Ra lẹ!" Út nắm lấy cổ tay bạn giật mạnh một cái rồi phóng vụt ra khỏi bụi môn.

Bạn lật đật chạy theo sau. Chiếc dép xanh của mẹ dưới chân phải lại trượt một cái suýt làm bạn chúi nhủi về phía trước, may mà bàn tay bạn kịp bám vào cái chân bàn thiếc mát lạnh.

Trên bàn, đồ cúng vẫn còn tỏa hơi ấm nghi ngút. Đĩa bánh ít trần* tròn lẳn nằm chen chúc trên lớp lá chuối thoa dầu bóng ngời. Út không ngần ngại thò tay bốc ngay một cái bánh to nhất, đưa lên mũi hít một hơi dài rồi nhét tọt vào miệng cắn một miếng lớn.

Bạn cũng nuốt nước miếng, vươn tay nhón lấy một miếng thịt ba rọi luộc trắng ngần lót trên lớp dưa kiệu*. Miếng thịt mềm mại nằm gọn trong lòng bàn tay bạn. Bạn đưa lên miệng cắn một miếng thật to, hai má phồng lên chờ đợi cái vị béo ngậy của mỡ và vị mặn mòi quen thuộc của chén nước mắm tỏi ớt mà mẹ vẫn hay đâm mỗi bữa cơm chiều.

Nhưng đầu lưỡi bạn chẳng nhận ra mùi vị nào cả.

Miếng thịt nằm trong miệng trơn tuột, nhạt nhẽo như một miếng bã mía đã bị ép kiệt nước ngọt, không có chút vị béo ngậy, cũng chẳng có chút mùi thơm của hành hay tiêu sọ. Bạn nhai trệu trạo vài cái rồi ngơ ngác nhìn miếng thịt còn thừa trên ngón tay. Lạ lùng thật, miếng thịt trông mỡ màng ngon lành chừng này mà sao cắn vô miệng lại lạt lẽo hệt như bạn đang nhai một cọng cỏ khô ngâm nước lạnh.

"Ủa Út," bạn nhăn mặt, giọng lí nhí đầy vẻ thất vọng. "Sao thịt luộc nhà bà Bảy dở ẹc vậy nè? Hổng có chút muối ớt gì hết trơn. Nhạt như nước ốc vậy đó."

Út vẫn đang nhai nhồm nhoàm miếng bánh trong miệng, hai gò má phúng phính phập phồng. Nó nghe bạn cằn nhằn thì tròn xoe mắt, nhìn bạn một lúc rồi buột miệng nói bâng quơ.

"Tại đồ cúng ngoài sân gió thổi dữ quá nên bay hết mùi chớ gì. Đồ cúng đất bao giờ mà chẳng lạt nhách. Ăn cho đỡ buồn cái miệng thôi bà ơi."

Bạn nghe Út nói thì gật gù cái đầu. Phải rồi, hồi nãy bạn thấy gió ngoài mé rạch thổi lên mạnh dữ dội, tàn nhang bay tản mác cả một góc sân, chắc ngọn gió đã cuốn hết hơi ấm với mùi thơm của đồ ăn bay tuốt qua bên kia rặng bần* rồi. Hoặc là tại thím Ba xóm Giữa nổi tiếng trong làng là người nấu ăn vụng về. Mẹ bạn từng nói thím Ba kho cá thì mặn chát mà nấu canh thì quên nêm muối, hèn chi dĩa thịt luộc cúng đất này thím làm sơ sài nên miếng thịt chẳng có chút vị ngon nào. Nghĩ vậy, bạn thấy hết thèm, bèn đặt miếng thịt lại mép dĩa rồi đưa bàn tay chùi vội vào gấu quần.

"Hổng thèm ăn nữa đâu, dở chết đi được," bạn làu bàu. "Về nhà mẹ tui nấu cơm cá kho tiêu ăn ngon hơn gấp trăm lần."

Út nghe bạn nhắc tới mẹ thì bàn tay nó đang cầm chiếc bánh thứ hai bỗng khựng lại. Đôi mắt nó nhìn chăm chú vào chiếc dép đỏ mang bên chân trái của bạn, rồi dời sang chiếc dép xanh to bè của mẹ mang bên chân phải. Miệng nó không cười nữa, hai cái má xẹp xuống.

"Thơm nè," Út lên tiếng, giọng nó bỗng trầm hẳn xuống, nghe nhỏ như tiếng gió lùa qua kẽ lá tre. "Mẹ bà dạo này có hay ra bờ sông ngồi hông?"

Bạn ngạc nhiên ngước lên nhìn nó. Con nhỏ này thiệt là lạ lùng, đang chuyện đồ cúng dở ẹc tự nhiên lại nhảy sang chuyện mẹ bạn ngồi ngoài bến sông. Hồi sáng đi hội làng, lúc chạy ngang bến nước bạn cũng thấy mẹ ngồi một mình ở đó, mặt buồn rười rượi nhìn mấy dề lục bình trôi xuôi dòng nước ròng. Bạn đoán chắc mẹ lại lo nghĩ chuyện cái máy cày của ba bị hỏng hay tiền nợ phân bón ngoài hợp tác xã chưa trả xong.

"Mẹ tui ra bến giặt đồ chớ ngồi làm chi," bạn đáp tỉnh bơ, tay bứt một cọng cỏ khô vương trên mặt bàn ném xuống đất. "Mà sao bà biết mẹ tui hay ra bờ sông? Nhà bà ở tuốt bên kia mé rạch mà, sao dòm thấy được?"

Út cúi đầu nhìn xuống mấy ngón chân trần bấm chặt trên nền cát. Móng chân nó dính đầy bùn non chưa rửa sạch từ buổi trưa đi bắt cá lia thia ngoài mương ruộng.

"Thì... tui thấy hoài chớ sao. Mẹ bà ngồi khóc một mình hoài à."

"Xạo sự!" Bạn sấn tới một bước, tròn mắt nhìn nó. "Mẹ tui là người lớn, người lớn đâu có bao giờ khóc nhè như con nít tụi mình! Mẹ tui chỉ bị bụi bay vô mắt thôi chớ bộ. Mẹ tui dữ thấy mồ, bữa nào tui lội nắng về trễ là mẹ cầm roi dâu rượt quanh sân, khóc cái nỗi gì!"

Út không cãi lại. Nó chỉ lẳng lặng nhét nửa chiếc bánh còn lại vào túi áo bà ba bạc màu rồi kéo tay bạn bước thụt lùi về phía hàng rào dâm bụt.

Đúng lúc đó, cánh cửa liếp nhà trên khẽ lay động rồi mở rộng ra. Bước chân bà Bảy Đờn chậm rãi bước ra hàng ba, hai tay bà cẩn thận bưng một bình trà bằng sành da lươn còn nghi ngút khói. Đi sau bà là chú Năm Tám, người xóm Dưới vừa ghé ngang qua thăm bệnh. Chú Năm Tám mặc bộ đồ bà ba đen cũ kỹ, trên vai vắt một chiếc khăn rằn ướt đẫm mồ hôi sau buổi cày bừa ngoài đồng xa.

"Cúng xong rồi hả thím Bảy?" Chú Năm Tám cất tiếng hỏi, giọng trầm đục đặc sệt mùi thuốc lá rê*.

"Ừ, vừa tàn cây nhang đầu," bà Bảy Đờn đặt bình trà xuống mặt bàn thiếc, kim loại chạm nhau vang lên một tiếng khô gọn. "Hôm nay ngày lành, tao cúng dĩa xôi miếng thịt cầu cho xóm làng yên ổn, lúa má tốt tươi. Mấy năm nay con nước thất thường quá chú Năm ơi, trẻ con trong xóm cứ sẩy chân miết, nghĩ tới mà đứt từng khúc ruột."

Bà Bảy đưa bàn tay gầy guộc đầy những đốm đồi mồi run run với lấy chiếc que tre để gạt tàn nhang rụng. Ánh mắt mờ đục của bà lướt qua dĩa thịt luộc có một miếng thịt bị cắn dở nằm trơ trọi bên mép lá chuối. Bà dừng lại một nhịp rất lâu, đôi lông mày bạc phếch khẽ nhíu lại.

Chú Năm Tám cũng nhìn theo hướng mắt của bà Bảy. Chú nhìn dĩa thịt, rồi nhìn ra khoảng sân vắng ngắt chỉ có những cọng cỏ gà rung rinh dưới chân bàn. Chú không nói gì, chỉ đưa bàn tay thô ráp lên ngực áo, nắm chặt mép chiếc khăn rằn vắt ngang vai. Một khoảng im lặng kéo dài giữa hai người lớn, chỉ nghe tiếng nước ngoài rạch vỗ vào những thân bần mục ven bờ đất.

"Thôi thím vô nhà nghỉ đi kẻo trúng gió," một lúc lâu sau chú Năm Tám mới mở miệng, giọng chú nghẹn lại một chút ở cuối câu. "Để con biểu con Ba dọn mâm vô. Gió sông dạo này độc lắm, người già ngồi ngoài sân lâu hổng tốt đâu."

Chú Năm bước tới, cúi người bưng mâm cúng lên. Lúc cúi xuống, ánh mắt chú vô tình quét qua bụi môn nước* nơi bạn và Út vừa đứng nấp khi nãy. Chú Năm sững người lại trong tích tắc, đồng tử mở to nhìn vào khoảng không gian trống trơn giữa những bẹ lá xanh ngắt, rồi chú lặng lẽ quay mặt đi, bước từng bước nặng nề vào trong hiên nhà.

Bạn đứng nép bên gốc vú sữa, thấy chú Năm nhìn về phía mình mà chẳng thèm la rầy một tiếng như mọi khi thì lấy làm lạ lắm. Mọi lần hễ thấy con nít lảng vảng quanh mâm cúng là chú Năm đã quát to tướng, dọa bắt trói lại đem thả ngoài chuồng trâu. Bữa nay chú Năm hiền khô, mặt chú buồn thiu như người mất của. Bạn nghĩ bụng chắc tại chú cày ruộng mệt quá, lưng đau gối mỏi nên chẳng còn hơi sức đâu mà rượt đuổi con nít. Người lớn thiệt là ngộ, lúc thì khó đăm đăm, lúc lại lầm lầm lì lì chẳng thèm nói một lời.

Út giật giật gấu áo bạn, kéo bạn đi vòng ra con đường mòn sau vườn chuối.

"Đi về Thơm, ở đây một hồi thím Ba bưng chổi ra quét sân thấy tụi mình lại mắng vốn mẹ bà bây giờ."

Hai đứa men theo bờ mương rậm rạp cỏ dại để quay trở lại ngõ nhà bạn. Nắng chiều đã nhạt dần, ngả sang màu vàng vôi trên những đọt dừa* cao vút. Gió từ ngoài sông thổi vào mang theo vị mằn mặn của phù sa và mùi bùn non phơi nắng.

Út đi trước, hai bàn chân trần của nó thoăn thoắt dẫm lên những vạt cỏ khô mà không hề gây ra một tiếng động nào. Nó vừa đi vừa thò tay vào túi áo lôi nửa chiếc bánh ít trần ra cắn từng miếng nhỏ, vẻ mặt khoái chí như thể vừa vớ được một món đồ chơi quý giá nhất trần đời.

"Nè Thơm, mai bà có đi ra sân đình nữa hông?" Út ngoái đầu lại hỏi, mép miệng vẫn còn dính một mảnh vụn đậu xanh.

"Hổng biết nữa," bạn xốc lại quai cặp lép kẹp trên vai, chân bước chậm rãi để giữ cho chiếc dép xanh của mẹ khỏi tuột ra sau gót. "Mẹ tui dạo này hay khóa cửa buồng, hổng cho tui vô lấy hộp bi ve. Tui tính rủ cái Lan chơi bắn bi mà hổng có bi, chán thấy mồ."

"Bắn bi có gì vui đâu," Út cười hì hì, nhảy chân sáo qua một vũng nước cạn trên mặt đường. "Mai tui chỉ cho bà chỗ này có nhiều trái gáo* chín vàng ươm, rụng đầy gốc luôn. Trái gáo* chấm muối ớt ăn chua chua ngọt ngọt, ngon hơn dĩa thịt luộc nhạt nhẽo hồi nãy nhiều!"

"Thiệt hông đó? Ở đâu lận?"

"Ở tuốt mé sông sau đình đó, gần chỗ cây xoài cổ thụ bữa hổm hai ông già ngồi đánh cờ tướng á. Mai tui đợi bà ở bụi tre nghen!"

"Ừ, nhớ đợi đó, bà mà trốn đi bắt cá lia thia một mình là tui méch bà ngoại bà đó!"

Hai đứa dừng lại ở ngã ba rẽ vào ngõ nhà bạn. Rặng dâm bụt bên bờ rào vẫn trổ những bông hoa đỏ thắm, mấy cánh hoa rụng nằm rải rác trên mặt đất đỏ mịn.

Út vẫy vẫy bàn tay nhỏ xíu còn dính dầu mỡ của nó rồi quay lưng chạy vụt đi về phía rặng tre cuối làng. Dáng hình gầy gò của nó thoắt cái đã lẫn vào bóng chiều đang sụp xuống nhanh chóng dưới những vạt dừa nước rậm rạp.

Bạn đứng lại trước cổng ngõ, đưa tay phủi bụi bám trên hai ống quần rồi mới bước vào sân.

Gian nhà trước vẫn im lìm dưới bóng hoàng hôn. Cánh liếp tre khép hờ, từ bên trong chái bếp thoang thoảng bay ra mùi khói un vỏ bưởi đuổi muỗi quen thuộc. Chiếc nón lá rách chóp của mẹ treo lủng lẳng trên cây cột cái ngoài hàng ba, sợi chỉ đen vừa khâu lại quai nón vẫn còn thừa ra một mẩu ngắn đung đưa nhè nhẹ theo gió đồng.

Dưới bậc thềm đất nện, chiếc dép đỏ thứ hai của bạn vẫn nằm im lìm bên cạnh chiếc dép xanh còn lại của mẹ, ngay ngắn đón chờ bước chân bạn trở về.

CHÚ THÍCH

*Rặng bần: Dải cây bần mọc ken dày dọc theo mé sông, bờ rạch vùng bãi bồi Nam Bộ; cây có hệ thống rễ nhọn hoắt tủa ngược lên khỏi mặt bùn lỏng để thở trong những mùa nước ngập.

*Cúng đất (bồi hoàn địa mạch): Một nghi thức cúng tạ thần linh thổ địa và bố thí cho những người khuất mày khuất mặt lang bạt; người dân quê thường bày biện mâm lễ đơn sơ ngoài sân lộ thiên vào những ngày rằm hoặc sau mùa gặt.

*Chín bói: Từ dùng ở miệt vườn Nam Bộ, chỉ buồng chuối vừa ửng vàng một vài trái đầu tiên ngay trên cây, phần lớn vẫn còn xanh. 

*Bánh ít trần: Món bánh nếp truyền thống của vùng đất Nam Bộ làm từ bột nếp trắng nhồi dẻo, bọc nhân tôm thịt xào đậu xanh mặn mòi, nặn tròn rồi luộc chín, để trần trên mặt lá chuối và quét một lớp mỡ hành phi bóng bẩy.

*Bụi môn nước: Bụi cây mọc hoang dại ven bờ mương rãnh ẩm ướt; lá môn to hình trái tim xòe rộng, cuống lá xốp mọng nước và có chất mủ gây ngứa da nếu va quẹt trực tiếp.

*Dưa kiệu: Món củ kiệu ngâm chua ngọt giòn giòn, trắng nõn, thường ăn kèm với thịt ba rọi luộc hoặc bánh tét trong các dịp đám giỗ, ngày Tết phương Nam.

*Thuốc lá rê: Loại thuốc lá sợi thô mộc được người làm nông tự thái mỏng từ lá thuốc phơi khô; khi hút người ta nhúm một ít cuốn tròn trong mẩu giấy quyến hoặc lá chuối khô rồi châm lửa rít khói.

*Đọt dừa: Phần ngọn non cao nhất của cây dừa vươn thẳng lên nền trời; nơi hứng những vạt nắng cuối ngày và là điểm nhìn quen thuộc của trẻ con miệt vườn.

*Trái gáo: Quả của cây gáo nước thân gỗ lớn ưa mọc nơi triền sông sình lầy; quả tròn cỡ nắm tay con nít với lớp vỏ da sần sùi, khi chín ngả sang màu vàng cam, ruột quả chua thanh chấm muối ớt là món ăn vặt khoái khẩu của trẻ nhỏ thôn quê.