Chương 10 - "Lớp học" phương ngữ: thêm miền giữa cho trọn tình anh em
Thực ra miền giữa tôi không có rành cho lắm. Giọng nói thì mỗi nơi một kiểu, nhưng phương ngữ thì có một vài cái chung mà tôi thấy suốt từ Thanh Hóa, Nghệ An vô tận Quảng Nam, Đà Nẵng (Bắc Trung Bộ và Trung Trung Bộ) rất giống nhau nên liệt kê cho nó nghe tóm tắt như vầy:
Nếu hai miền trong ngoài mà hỏi “Cái gì vậy?”, “Cái gì thế?” thì miền giữa lại hỏi “Cái chi rứa?”.
Tương tự, bên í/bên đấy của miền ngoài, bên bển của miền trong thì miền giữa chơi bên nớ; ngoài ra còn bên tê tức là bên kia, bên ni tức là bên đây hoặc bên này, bên tê tề là bên kia kìa. Mà từ ni cũng dùng để nói về thì hiện tại nữa, như: bữa ni (tùy ngữ cảnh có thể hiểu là hiện giờ, dạo này, hồi nay, ngày hôm nay), thời ni (thời nay, ngày nay; nhưng tôi thấy người ta dùng từ thời chừ/giừ [thời buổi bây giờ] nhiều hơn).
Hoặc miền ngoài miền trong mà hỏi “Sao lại thế này nhở?”, “Sao lại vầy được ta?” thì miền giữa chơi câu “Răng lại ra ri hè?”. Ri là thế này, vầy (có lẽ do nói lướt hai từ rứa ni mà ra vậy chăng?); còn răng là sao; trong khi hè là một dạng từ tình thái, không phải cái hiên nhà hay mùa hạ.
Rồi, tiếp nữa.
Nếu miền trong miền ngoài mà hỏi “Đi đâu đó?”, “Đi đâu đấy?” thì miền giữa lại hỏi “Đi mô nớ/đó?”. Mô là đâu, cũng là nào, như câu “Chỗ ni chỗ mô ri bây?” (Chỗ này là chỗ nào đây chúng mày?). Hay câu “Em có biết gì đâu nè/nào” của hai miền trong ngoài thì miền giữa lại nói “Em có biết chi mô mồ/nờ/nạ”. Trong đó, mô mồ là một cách lặp từ biến đổi âm điệu hơi bị hay, nghe rất xuôi và mượt, như cặp từ tê tề cũng na ná vậy, ngoài ra nó còn có ở trường hợp của từ ni nữa. Ví dụ khi bạn thân gọi nhau “Cún ây! Lại đây tao bảo cái này này!”, “Ê quỷ! Qua biểu này nè!” của miền ngoài và miền trong thì miền giữa sẽ nói “Ới mi ơi! Tới tau nói cho nghe cái ni nì!”, hơi bị nhẹ nhàng tình cảm, ờ, nhất là tụi con gái Huế với Quảng Trị mà nói câu này nghe dễ thương cực kỳ luôn. À, ở miền giữa gọi xưng mi - tau tức là mày - tao của toàn dân á anh em nghe.
Đặc biệt, ở miền giữa khi gọi một cô gái trẻ, một người phụ nữ ít tuổi hơn ba mình hoặc chị em gái trong hàng thân thích của ba thì sẽ dùng tiếng o, nó chính là tiếng cô ở hai miền còn lại. “O ơi! Khi mô o vô trong nớ thì báo con biết với o ới!”; rồi thì “Hấy! O ni cũng là giáo viên à? Rứa thì ta cứ kêu bằng ‘cô’ cho nó tôn sư trọng đạo bà con hỉ!”; hay như bài thơ của cụ Tố Hữu mà quỷ em nó vừa đọc cho tôi, trỏng có nói về hình ảnh đẹp của một nữ dân quân Hà Tĩnh thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, tay cầm súng áp giải tù binh phi công trong Chiến dịch Sấm Rền của địch:
“O du kích nhỏ giương cao súng
Thằng Mỹ lênh khênh bước cúi đầu
Ra thế! To gan hơn béo bụng
Anh hùng đâu cứ phải mày râu!”.
Đó, đại loại vậy. Mà tôi nói thiệt là cái tiếng o này nghe nó nhẹ nhàng dễ thương gì đâu. Tôi còn nhớ mấy đứa bạn miền giữa của tôi ra ngoải học á, lúc tụi nó nói chuyện với người miền ngoài thì vẫn gọi bằng cô bình thường, nhưng hễ gặp người cùng quê miền Trung với nhau là chuyển sang gọi bằng o nghe rất ngọt. Tụi nó bảo gọi vậy cho nó thân thương, gần gũi. Ừm, tôi công nhận tụi nó nói không có sai, bởi ngay đến tôi là người ngoài cuộc nhưng khi nghe tụi nó xưng hô với người cùng miền với nhau như vậy, cảm giác đó nó cũng lan tỏa sang người tôi luôn kìa.
Ngoài tiếng o độc đáo thì miền giữa còn một từ nữa - hắn, hai miền trong ngoài gọi là nó. “Hắn đi thi mà quên mang thẻ sinh viên rồi. Lúc trưa tau bảo đeo luôn trên người mà không chịu nghe. Đúng là cái thằng trốc tru!” - câu này của thằng bạn người Nghệ An học chung lớp đại học với tôi nè. Trốc tru là đầu trâu á mấy ông; ý nói cứng đầu, cố chấp, ngang bướng quá thể đó. Ờ, nhưng mà nghe không có nặng nề chút xíu nào hết, ngược lại tôi còn thấy nó hài thiệt sự, nghĩ đúng mắc cười.
Lại có một từ tôi thấy ở miền giữa mà người miền trong cũng xài, đó là từ mần. “Bi chừ mà không mần ruộng thì biết mần chi nữa mô” (Bây giờ mà không làm ruộng thì biết làm gì nữa đâu), “Chứ mình đau mần răng?” (Chứ trong người ốm/bệnh làm sao?), “O Uyển bữa ni ra trường mần cán bộ rồi hỉ?” (Cô Uyển giờ ra trường làm cán bộ rồi nhỉ?). Nhưng cách dùng nó giữa khu vực Tây Nam Bộ và Đông Nam Bộ có hơi khác nhau chút xíu. Cụ thể, theo tôi được biết thì ở Đông Nam Bộ, người ta thường mượn phong cách dân giã thôn quê của từ mần này để tếu táo hài hước với nhau thôi, như kiểu “Cái gã đó suốt ngày lui tới mần trò để cưa cẩm con Diễm, riết tao hổng có thấy gã lo mần ăn gì trơn trọi”, chứ bình thường từ làm vẫn được nói phổ biến; ngược lại, ở Tây Nam Bộ người ta dùng nó trong mọi trường hợp luôn, như: mần thịt con gà, đi mần mướn, mần vườn mần ruộng, gả con gái đi mần dâu,...
Hay như từ chi tức là gì hoặc cái gì, miền trong và miền giữa đều có y hệt. Nhưng tôi thấy người miền trong lại dùng từ chi này để ám chỉ cho cụm từ làm gì nhiều hơn: “Ủa tự nhiên hỏi chi?”, “Thôi thôi! Đừng có nhắc tới nó chi cho mệt!” hay “Mày kêu mày ghét nó mà giờ còn lết cái xác qua đây chi mậy?”. Riêng trường hợp câu hỏi “Chi đó?”, tùy ngữ cảnh có thể hiểu là “Tính làm cái gì đó?” hoặc “Cái gì đó?”, và câu trả lời “Chi đâu” cũng tùy ngữ cảnh mà có thể hiểu là “Đâu có làm gì đâu” hoặc “Có gì đâu”. Này có lẽ vì thói quen nói lướt, lược bớt câu từ nên nó mới ra như vậy.
Rồi, tiếp.
Ngoài từ mần và chi ở trên, cả từ rày mà tôi nói lúc đầu thì còn có mấy từ như bồng, chớ, vô, kêu, tụi, bây (chúng mày), nom, dòm, coi,... là tôi thấy hai miền trong và giữa chung cách nói tương tự, thậm chí việc gộp chung thanh “hỏi” với thanh “ngã” cũng y chang luôn. Này hẳn vì hầu hết tổ tiên người Kinh mình ở Nam Bộ đều từ Trung Bộ theo chân các đời chúa Nguyễn vào khai hoang mở đất xứ Đàng Trong cho nên nó mới như vậy.
Thành thử, không có gì lạ khi tôi thấy lớp từ xưng hô trong họ hàng của miền trong và miền giữa nhìn chung nó cũng giống nhau luôn:
Nếu miền ngoài gọi bác để chỉ anh chị của cha mẹ mình thì miền giữa và miền trong chỉ kêu bác cho anh và chị dâu (họ hàng hoặc ruột thịt) của cha thôi, chứ em gái hay chị của cha đều kêu bằng cô hoặc o hết, còn lại anh chị hay em của mẹ cũng đều kêu bằng dì hoặc cậu. Thêm nữa, nếu miền ngoài gọi chồng của cô hoặc của dì là chú thì miền giữa và miền trong lại kêu bằng dượng. Ở ngoải, dượng là tiếng gọi cha kế, cha ghẻ;
Chỉ có một khác biệt chút xíu là mấy đứa bạn người Thanh Hóa của tôi, tụi nó bảo ở quê vẫn còn dùng tiếng già để kêu chị ruột của mẹ, còn chị em họ hàng của mẹ thì kêu bằng dì. Nghe xong, tôi mới biết tại sao lại có cụm danh từ “con dì con già” để chỉ mối quan hệ họ hàng giữa hai người là con của hai chị em gái với nhau ớ nghe (như sau này con của quỷ em tôi với con của bé Chép thì gọi là anh chị em con dì con già). Nó cũng như quan hệ họ hàng “con cô con cậu”, “con chú con bác” vậy đó (tôi với nhỏ em nhà cô dượng là anh em con cô con cậu, mà với thằng Khoai và con Bắp nhà chú thím tôi hay ông Bo nhà bác hai thì là anh em con chú con bác). Điều này chứng tỏ cách xưng hô họ hàng của miền trong và miền giữa vẫn còn giữ gìn truyền thống từ đời tổ tiên mình đó chứ. Riêng miền ngoài thì tôi không biết tại sao và từ khi nào lại thay đổi, làm hai trong ba cụm danh từ trên nếu muốn áp dụng cho miền ngoài thì phải là “con bác gái con cậu” và “con dì con bác gái”, xong còn phải thêm “con cô con bác trai” nữa thì nó mới đủ cho ba chiều quan hệ họ hàng;
Mà ở trển mới là tiếng hô của mình với người trên, còn về tiếng xưng thì miền trong và miền giữa thường xưng con với người lớn tuổi cho dù không phải ba mẹ mình; trong khi miền ngoài chỉ dùng tiếng con để xưng với bố mẹ hoặc khi cầu khấn với thần linh thôi, với những người lớn tuổi khác thì xưng cháu (nhưng có vẻ như cách xưng con đang được du nhập và dần trở nên phổ biến thì phải).
Rồi, giờ lại nói về... ờ, tình thái từ đi ha.
Nhớ hồi ở chơi nhà thằng bạn học chung đại học người Huế, tôi hay nghe người ta dùng mấy từ như nghe, hè, hỉ, hí, khá là ít. Người ở những nơi khác còn có mấy từ hầy, hẩy, nà, nạ, nợ,... Tôi không thực sự rành, nên lại nhắc nó nếu muốn biết thì phải trực tiếp nghe hoặc nói chuyện với người địa phương nhiều mới hiểu hết được; chứ kiến thức của tôi hạn chế lắm, không có đủ cho nó học hiểu.
- À dạ. Vậy mai mốt nếu có dịp ra Huế chơi, để em đích thân trải nghiệm coi như nào hén.
- Ừm.
Tùm lum một hồi thì tôi chỉ nhớ được cơ bản có nhiêu đó à, trong khi thực tế nó còn nhiều lắm, kể đây không xuể.
Miền giữa tôi không rành nên không nói, chứ tính ra tôi ít nhiều đã bị trộn lẫn từ ngữ của hai miền còn lại rồi á mấy ông. Thành thử trong lời kể của tôi, mấy ông sẽ thường xuyên bắt gặp tôi dùng xen cả từ ngữ miền ngoài. Tôi biết chớ, nhưng cái đó tôi nghĩ không quan trọng. Vì tương lai khi truyền thông và mạng xã hội phát triển rộng rãi thì phương ngữ ba miền rồi sẽ hòa nhập vào nhau hết thôi, cỡ lứa 2000 trở đi có lẽ sẽ không còn ai phân biệt nữa, đó cũng là một điều rất có lợi khi mà nó giúp tăng thêm vốn từ cho mọi người giao tiếp đa dạng, còn thu hẹp khoảng cách văn hóa vùng miền để anh em mình xích lại gần nhau hơn.
Duy chỉ có giọng nói đặc trưng của mỗi miền thì tôi vẫn phân biệt rạch ròi. Khi ở Hà Nội, tôi sẽ nói giọng Bắc; khi vào Sài Gòn, tôi lại nói giọng Nam của quê tôi; còn giọng Huế hay mấy nơi khác ở miền giữa thì tôi chịu, khó quá, tôi không học theo được. Và chỉ mất chừng một tháng nghiêm túc tập luyện thì tôi đã nói được giọng gần như người Hà Nội, bằng cách thường xuyên đọc to rõ ràng những cuốn truyện hay một văn bản bất kỳ mà tôi thấy được bằng giọng Hà Nội nhân lúc rảnh rỗi cho quen.
Dĩ nhiên không ai đòi hỏi tôi khi ở ngoải thì phải nói giọng miền ngoài, tôi cũng không phải người có hoàn cảnh vì giọng quê quá khó nghe nên phải luyện nói một giọng phổ thông hơn để tìm kiếm cơ hội học tập và việc làm ở những thành phố lớn (như mấy anh em Nghệ An, Quảng Nam hay Phú Yên, Bình Định); mà đơn giản là tôi thích như vậy để trau dồi kỹ năng cho đa dạng, cho mình có nhiều trải nghiệm thú vị hơn thôi. Trùng hợp sao tôi cũng giống cô út tôi điểm đó, hai cô cháu đều nói được giọng của cả hai miền. Đang nói chuyện với dượng và con nhỏ em thì rõ là giọng Hà Nội, đùng cái quay qua nói chuyện với nhau liền chơi giọng Sài Gòn; làm cho dượng với nhỏ em thời gian đầu cứ lác mắt dòm hai cô cháu luôn chớ. Nghĩ đúng hài gì đâu.
Tới đây, để tôi bàn sơ qua về giọng địa phương theo vùng miền một chút. Với đại diện mỗi miền là Hà Nội và Sài Gòn thôi nghe, bởi hai thành phố này được lấy làm chuẩn phương ngữ Nam Bộ và Bắc Bộ.
Riêng tôi thì tôi thấy giọng miền trong đa số phát âm bị lệch so với tiêu chuẩn quốc tế hơn, ừm, cái này tôi công nhận:
Ví dụ như phụ âm kép qu, âm vị theo IPA là /kw/, miền trong đồng nhất nó với /hw/ (khi phụ âm đầu h đi với âm đệm u hoặc o trong những vần uyêt, uênh, uynh, uych, uy, uơ, uê, uân, uyên, oăng, oang, oan, oa, oai, oay, oanh, oach, oăc, oe, oen) để cùng phát âm chung là /w/;
Rồi phụ âm đầu kh, trong một số trường hợp khi đi với các vần cũng có âm đệm u hoặc o thì bị phát âm thành ph và lược bỏ luôn âm đệm như phẻ phắn (khỏe khoắn), phái chí (khoái chí), đêm phia (đêm khuya). Cái này hổng biết có liên quan gì tới tiếng Quảng Đông từ thời người Hoa chạy nạn Mãn Thanh xin làm dân chúa Nguyễn hay không; bởi tôi từng nghe người Quảng Đông phát âm tên của danh tướng Phàn Khoái phò tá Lưu Bang là “Phàn Phai” rồi (Việt bính: Faan4 Faai3), y hệt thổ âm miền Nam vậy; hoặc có thể nó được thừa kế phần nào đó từ chính người Kinh ở Bắc Trung Bộ luôn, như tiếng vùng quê của thằng bạn người Thanh Hóa của tôi thì khỏe khoắn bị phát âm là “khẻ khắn”, quét nhà là “két nhà”, bỏ quên là “bỏ kên”;
Lại một trường hợp khác, như vần chính tả là in, inh, âm vị lần lượt là /in/, /ïŋ/; miền trong gom vào phát âm chung thành /ɨn/ (là âm vị của vần ưn). Rõ ràng i là nguyên âm gốc của vần, mà rồi đánh vần xong lại biến i - /i/ thành ư - /ɨ/ được mới hay. Và đó là một sai lệch không thể chối cãi;
Hay vần chính tả anh - /ajŋ/ cũng chung hoàn cảnh tương tự vậy, miền trong phát âm thành /an/ (ăn). Nếu vần chính tả là ăn thì miền trong lại phát âm thành /aŋ/ (ăng). Còn nhiều cái nữa, như âu - /əw/ thành /aw/ (au), au thành /a:w/ (ao), at - /a:t/ thành /a:k/ (ac), an - /a:n/ thành /a:ŋ/ (ang), ân - /ən/ thành /əŋ/ (âng), en - /ɛn/ thành /ɛŋ/ (eng), ên - /en/ thành /ə:n/ (ơn), ương - /ɨəŋ/ thành /ɨ:ŋ/ (ưưng, ư phát âm gấp đôi do ơ bị “ư hóa”)... Túm lại: tất cả những vần tôi vừa kể, sau khi ghép vần thì mặt chữ vẫn giữ nguyên nhưng đánh vần xong thì âm vị lại thay đổi. Cái này là do cách phát âm sai của miền trong mà ra.
Và hệ quả của việc này thể hiện rõ ở mấy điểm:
Nhiều người miền trong hay bị viết sai chính tả kiểu như lãng mạn, bứt phá, tá hỏa thì viết thành lãng mạng, bức phá, tá quả (do theo quán tính, lầm tưởng rằng phát âm sao thì chính tả viết vậy); lâng lâng, lác đác, liu riu viết sai thành lân lân, lát đát, liêu riêu (do hoang mang với chính lối phát âm sai lệch của vùng miền, nên tự cho rằng khi phát âm âng, ác, iu thì chính tả hẳn nhiên phải là vần ân, vần át, vần iêu);
Hay thỉnh thoảng mọi người sẽ bắt gặp đâu đó trên Facebook, weblog mấy từ bị viết sai kiểu như: chiên gia, nhiều chiện, đi xa một chiến, dô (vô) diên, xiên suốt. Ấy là do vần uyên khi đi với các phụ âm đầu d, ch, x đều bị đồng nhất với vần iên và iêng để cùng phát âm là /i:ŋ/ (iing, i phát âm gấp đôi vì ê bị “i hóa”); rồi theo thói quen cứ nghĩ phát âm sao thì viết vậy nên mới ghi mặt chữ thế thôi chớ hổng có để ý gì tới chính tả;
Ngoài ra còn có một trường hợp liên quan tới tên của dì tôi - Huyên. Là Huyên chứ không phải lỗi thiếu dấu của Huyền (huyên là một loài cỏ, hoa nở rất đẹp, còn gọi là cỏ vong ưu, tức quên sầu, ở Việt Nam nhiều nơi gọi là cây kim châm, tương truyền mỗi khi ăn vào thì quên đi sầu muộn, đặt tên để mong con gái mình mang tới cho mọi người cảm giác an lành; còn huyền là nhạc khí có dây dùng để gảy, đặt tên với mong muốn con gái mình mang tới cho đời niềm vui an lạc; ý là huyên nó cũng có ý nghĩa hẳn hoi chứ không phải thích đặt tên cho kêu, cho lạ). Khó đỡ ở chỗ vì cái tên Huyên này thuộc dạng hiếm nên khi nghe qua ai cũng đinh ninh nó là Quyên (quyên - /kwiən1/ và huyên - /hwiən1/ đều bị phát âm sai thành /wi:ŋ1/ [wiing]), bởi vậy tên của dì trong giấy tờ sổ sách rất hay bị viết lộn;
Rồi tên của quỷ em tôi nữa. Nguyệt tức là trăng, mà trăng hay trăn thì đều phát âm như nhau hết; nên nó hay bị bạn bè trêu chọc là con trăn, cuối cùng biến thành biệt danh Nguyệt Bà Chằn vì trăn - chằn ít nhiều có sự liên tưởng.
Và chưa dừng lại đó, chính lối phát âm sai này đôi khi cũng khiến cho người miền ngoài hiểu lầm một cách tréo ngoe:
Điển hình như trường hợp của từ muồi mẫn - /muəj2 mən4/ (ý nói cái gì đó ngọt ngào, đằm thắm tới mức làm cho mê mẩn, say đắm lòng người). Miền trong phát âm là /mu:j2 məŋ3/ (muùi mẫng, u phát âm gấp đôi do ô bị “u hóa”, “thanh ngã” số 4 được đồng nhất với “thanh hỏi” số 3); miền ngoài nghe xong tưởng lầm chính tả là mùi mẫn thiệt, cái rồi ghi mặt chữ y chang vậy luôn; tới bây giờ thành ra tranh cãi tính đúng sai của hai từ đó. Nhưng rất nhiều người không hề biết muồi mẫn mới là từ có trước đã được chú thích rõ ràng cùng với từ chín muồi trong cuốn “Đại Nam quốc âm tự vị” (bản in đầu tiên in tại Sài Gòn năm 1895 và 1896), còn mùi mẫn được ghi trong cuốn “Từ điển tiếng Việt” (xuất bản năm 1988) ra đời muộn hơn gần một thế kỷ lận;
Nó y chang tình cảnh của từ hủ tíu - tên một món ăn ở Sài Gòn của người Hoa tới từ Triều Châu. Rõ ràng đây là từ mượn, dựa theo âm gốc của người bản ngữ; cho nên âm “tíu” mới là âm chính xác. Vậy mà trong từ điển lại ghi nó là “hủ tiếu” (chắc vì lầm tưởng giọng miền Nam phát âm tiếu thành tíu nên cứ đinh ninh chính tả phải là tiếu), làm cho biết bao nhiêu người hiểu lầm rồi phủ nhận luôn tính chính danh của tíu vốn đã thân quen từ lâu đời với bà con miền trong;
Rồi thêm trường hợp tương tự nữa, như việc phiên âm tiếng Quảng Đông có một từ mà mấy đứa bạn miền ngoài của tôi hiểu sai - số dách nghĩa là số 1 (“Món này ngon số dách!”, “Anh hai thiệt là số dách!”; ý nói tuyệt vời, bá đạo, hết sẩy; từ này hay được dùng trong mấy cuốn truyện tranh). Tụi nó toàn kêu “số dách” nghe rất kỳ cục và khó hiểu, tới nỗi ban đầu tôi còn tưởng con số nào đó bị rách nữa kia. Nguyên nhân cũng vì lối phát âm sai nên chữ viết của người Nam Bộ bắt buộc phải ghi vậy, tụi nó nhìn mặt chữ rồi cứ vô thức đọc theo thôi, trong khi không hề biết thực ra tụi nó phải phát âm là “dắt” (với d mang âm vị /j/ theo “hệ quy chiếu” Nam Bộ; Việt bính là jat1, Hán Việt là nhất) mới đúng giọng Quảng Đông thứ thiệt (và nếu ghi “dắt” thì miền trong sẽ đọc thành “dắc”, nó bị sai so với âm Quảng Đông);
Ngoài ra còn từ dành - người, phiên âm cho người miền ngoài phải là “dằn” (d - /j/, Việt bính: jan4, Hán Việt: nhân). Rồi từ quánh dầu - dịu dàng, nó sẽ là “oắn dàu” (d - /j/, Việt bính: wan1 jau4, Hán Việt: ôn nhu). Hay món ăn hoành thánh, phải là “oằn thắn” (Việt bính: wan4 tan1, Hán Việt: vân thôn) để khi người miền ngoài du lịch Sài Gòn và gọi món thì người miền trong mới hiểu,... Nói chung thì có khá nhiều từ bị liên lụy do việc phát âm sai này mà những cuốn sổ tay học tiếng Quảng Đông không thể áp dụng cho người miền ngoài và miền giữa được; bằng chứng là thằng bạn ở ngoải của tôi học phát âm theo lối phiên âm Quốc ngữ ở trỏng và không ít từ bị trật lất, phải tới khi tôi giải thích cho nó nghe thì nó mới té ngửa và quyết định bỏ luôn cuốn sổ đó để đi học một lớp dạy của người bản ngữ hẳn hoi.
Nhưng nói đi cũng phải nói lại, tất nhiên người miền ngoài cũng không phát âm đúng theo tiêu chuẩn quốc tế hoàn toàn:
Như nguyên âm a trong hai vần ay và au, âm vị theo IPA là /a/ (a ngắn, tức nguyên âm ă, còn âm vị của a là /a:/). Ở nhiều trường hợp khi phát âm, nếu miền trong có xu hướng “ă hóa” nguyên âm â để âu thành au, ây thành ay thì miền ngoài lại có xu hướng làm ngược lại: “â hóa” để ay thành ây (bánh chưng bánh giầy, trình bầy, bẻ gẫy, bỏ nhà đi bẩy tám năm,...), au thành âu (giầu có, mầu mè, nhầu nát, hai anh em đi chung một chuyến tầu...). Đều là phát âm sai hết;
Rồi những trường hợp khác như vần ưu - /ɨw/ chẳng hạn, ở ngoải lại phát âm thành /iw/ (iu); cả vần ươu - /ɨəw/ nữa, ở ngoải phát âm toàn bộ là /iəw/ (iêu); rồi phụ âm s và x phát âm chung là x; phụ âm đầu tr và ch cũng gom lại thành ch; hay một số người ở mấy tỉnh khác còn lẫn lộn phụ âm đầu l và n với nhau, nghe rõ mồn một luôn.
Đó cũng là lý do khiến một bộ phận người miền ngoài rất hay bị sai chính tả từ chính lối phát âm gộp chung và lẫn lộn kiểu này, đôi khi đọc lên nghe nó ngộ lắm:
Như từ rượu phát âm sai thành diệu, chữ viết có người thì “riệu” có người thì “diệu”, cuối cùng cãi nhau lộn tùng phèo mà không hề biết cả hai đều sai lè ra. Hay trân quý phát âm sai thành chân quý rồi viết chữ y hệt vậy luôn, tới hồi nó ra nghĩa khác;
Rồi thêm cái vụ dượng tôi làm bác sĩ thú y. Có lần khách nhắn tin cho dượng để hỏi về bệnh ve chó, nhưng người ta viết là “Chó nhà em bị giận thì phải làm sao bác sĩ?”; ý nói tới con rận ký sinh á, mà vì phát âm sai nên viết chữ sai theo. Cô út tôi lúc đó đọc giùm tin nhắn cho dượng, tưởng lầm đâu con chó nó giận hờn với chủ tới mức trầm cảm nên chủ nó mới phải hỏi bác sĩ cách chữa thương tâm hồn cho nó chứ... Còn nhiều nữa, giờ nghĩ lại vẫn thấy nó hài.
Ê mà chờ xíu. Anh em lưu ý cái vụ phiên âm IPA và Việt bính của tiếng Quảng Đông đều là quỷ em nó hỗ trợ cho tôi hết đó nghen, chứ tôi đâu có được học chuyên môn về ngôn ngữ đâu mà tôi biết. Cả vụ lập luận phản bác từ hủ tiếu và mùi mẫn trong từ điển, rồi cắt nghĩa từ ngữ cùng với mấy tên Hán Việt ở trên nữa; là nó giải thích cho tôi chứ mấy cái đó tôi chịu.
Với lại cũng phải nói thêm chỗ này để anh em khỏi hiểu lầm. Mặc dù mỗi miền đều có một cách phát âm sai nhưng nó chỉ sai so với tiêu chuẩn chung thôi, chứ với hệ quy chiếu của vùng miền thì nó vẫn đúng. Và tôi thấy nhờ đó mà mỗi miền lại có một nét riêng khá là thú vị, bởi vậy nên anh em tụi mình cứ thoải mái giữ gìn giọng quê mỗi miền đi. Chỉ khi nào phải giao tiếp với người miền khác, nếu sợ người ta không hiểu thì dùng một giọng phổ thông hơn hoặc chính giọng địa phương của những người mình đang cần hòa nhập là được. Chứ đừng tự ti mặc cảm rồi bỉ bôi giọng quê nơi mình được sinh ra; kẻo tới hồi ông bà tổ tiên, cha mẹ mà biết được sẽ buồn lắm đó.
À, mà nhân đang nói cái vụ phát âm khác biệt này, để tôi kể vài mẩu chuyện khá vui có liên quan tới nó cho quỷ em với mấy anh em nghe.
Hồi mới ra ngoải ở với cô dượng, một bữa cô út đang nấu cơm và hỏi tôi có ăn nhạt giống cô không, là đồ ăn nêm đậm hay nhạt, mà vì nói tiếng quê nên cô cháu tôi dùng từ lạt, kèm với giọng quê thì nó thành lạc, đồng âm với từ mà người miền ngoài gọi đậu phộng luôn mới nản chứ. Cái rồi nhỏ em nó nghe hai cô cháu nói chuyện với nhau “Khánh có ăn lạt hông con? - Dạ có, xưa giờ con vẫn thích ăn lạt thôi à”, xong bữa sau nó đi chợ mua hẳn năm ký đậu phộng tươi về làm cả nhà thắc mắc sao nó mua nhiều quá, thì nó kêu “Con nghe anh Khánh bảo thích ăn lạc nên con mua để anh í ăn cho bõ công đi chợ á bố mẹ. Chứ không anh í lại trách nhà có đứa em gái chả tâm lý gì cả, biết anh thích cái này cái kia mà chả chịu chiều anh”. Thế là báo hại tôi phải ăn đậu phộng luộc của nó nguyên ba ngày phát ngán, tới nỗi gần hai tháng sau tôi mới dám ăn lại trong một lần hai dượng cháu ra quán vừa uống bia hơi ăn kèm lạc luộc vừa coi trận chung kết UEFA Champions League (vì ở nhà, nhỏ em với cô giành mất ti-vi để coi phim rồi, hai dượng cháu vùng lên khởi nghĩa bất thành nên phải tiếp tục xách mông ra quán thôi; ư mà thực ra tôi thấy ngồi ở quán coi bộ hay á, không khí bùng cháy má ơi nên coi rất chi là đã).
Rồi, thêm một chuyện, cũng vì hai từ lạc với lạt này luôn.
Vào cái Tết đầu tiên tôi ở nhà cô dượng, cả nhà làm bánh chưng... À, miền trong mình thì làm bánh tét chứ miền ngoài lại giữ truyền thống từ thời quốc tổ với bánh chưng nghe mấy anh em ở trong nghe. Nhớ lần đó tôi với con nhỏ em cùng đi chợ mua đồ về nấu ăn và gói bánh, chợ đông đúc mà chờ nhau để mua lần lượt từng món thì lâu quá trời, nên tôi bảo nó “Thôi mày đợi ở đây mua đi, xong ra xe trước để anh qua kia mua lạc với đậu xanh đã”. Cái này ý tôi nói tới đậu phộng á. Vậy mà nó rút kinh nghiệm chớ, ờ, là rút kinh nghiệm đó nghe. Nó hiểu là tôi nói giọng miền trong để suy ra tôi đi mua sợi lạt gói bánh; nên nó chỉ mua lá dong thôi, còn lạt để tôi mua. Tới khi hai anh em gặp nhau ở chỗ đậu xe mới biết không đứa nào mua lạt hết, trong khi đậu phộng thì mua dư (miền ngoài dùng từ thừa). Má ơi! Cuối cùng nó bắt đền tôi phải đứng thêm nửa tiếng đồng hồ trông xe với đồ đạc các thứ cho nó đi mua lạt. Là nửa tiếng chỉ để mua một bó lạt thôi á. Thiệt ta nói nó nản chi mà nản với cái cảnh đi chợ Tết ở chỗ cô dượng tôi, tới giờ nhớ lại vẫn còn thấy ớn gì đâu ớ kìa.
Còn vụ này nữa:
Quốc tế Thiếu nhi năm đó, hai anh em tôi được cô dượng đưa về quê Phú Thọ của dượng chơi. Trúng dịp ở trển người ta đang giữa vụ gặt, họ hàng của dượng tôi cũng hội nhau mấy nhà ở ngoài ruộng để cùng gặt lúa và bắt chuột đồng; có già có trẻ, có lớn có bé, trai gái đầy đủ, vui chi mà nó vui.
Tới chiều, mọi người làm cơm ăn chung với nhau, hầu hết là mấy món từ chuột đồng và cua cá bắt được dưới mương cạn; không khí nhộn nhịp đông vui lắm, nên tất cả anh em bà con của dượng tôi kêu gọi nhau tề tựu lại cho xôm tụ. Tới hồi còn một người em của dượng tôi, điện thoại gọi hoài không được; dượng mới kêu con nhỏ em qua tận nhà báo cho cô họ nó biết. Nó rủ tôi đi chung, chứ nó sợ trai làng ghẹo nó. Ừ thôi đi vậy, mặc dù tôi biết chính cái mặt nó mới là đứa làm cho đám trai làng phải sợ vì cái mỏ chưa biết ngán ai bao giờ.
Khi hai anh em tôi tới nơi thì thấy cô nó đang bận giảng bài cho tụi 12 ôn thi đại học nên điện thoại để chế độ im lặng, thành thử ai gọi cũng không biết, và đó cũng là lý do mà cô nó từ chối qua ăn cơm, lại nhờ hai đứa tôi chuyển lời tới mọi người ở bển. Lúc về, đổi phiên nhỏ em nó đạp xe chở tôi; bởi nó là đứa cá tính mạnh mẽ bộc lộ hẳn ra bên ngoài, dù hồi đó nó mới mười ba thôi, kém tôi sáu tuổi, nó luôn muốn vị thế ngang bằng với con trai chứ không thích bị lép vế hay lệ thuộc.
Thế rồi khi về tới nhà, nó đạp xe mệt quá, thở ra đằng tai luôn nên tôi phải chạy vào thông báo với mọi người là “Dạ! Cô Thoan mắc dạy rồi nên không có qua được, cũng không có biết để nghe điện thoại của dượng con kêu!”. Cái tự nhiên mọi người ai nấy sa sầm sắc mặt, cuống quýt hỏi thăm tôi với nhỏ em tình hình cổ ra sao, còn tính bỏ cả mâm cơm ở đó để kéo nhau tới nhà thăm cổ mới lạ chứ. Thiệt tôi không hiểu sao mọi người lại vậy. Xong con nhỏ em nó mới đánh tay tôi mấy cái, dở khóc dở cười đính chính lại là cô nó bận dạy lớp ôn thi đại học mãi tới 9 giờ tối nên không có sang ăn cơm với cả nhà được chứ không phải bị mắc bệnh dại rồi nên không sang.
Tía má ơi! Nản vậy đó!
Té ra là do giọng Nam Bộ thì ă trong vần ay - /aj/ bị “a hóa” để thành vần ai - /a:j/; còn từ bận của miền ngoài thì miền trong dùng từ kẹt hoặc mắc như: “Bữa đó tui kẹt công chuyện dưới quê rồi, chưa có lên được”, “Ba đang mắc làm, kêu mẹ đi”, “Thiệt tình luôn ớ! Người ta đang mắc ăn mà cứ réo hoài!”, “Mẹ kêu chị hai á! Con đang mắc học!”. Ngược lại, miền trong cũng có từ bận nhưng là ăn bận, tức ăn mặc của miền ngoài, hoặc bận trong câu thành ngữ “Quá tam ba bận” tức phen, lần, lượt; và dùng từ bị điên để nói về bệnh tâm thần hoặc nhiễm bệnh từ chó điên (tức chó dại theo cách nói miền Bắc) nên không ai nhầm lẫn với từ mắc dạy; đâm ra cái ý “[đang] mắc dạy [học]” của tôi lại làm mọi người nghe lầm thành “[bị] mắc [bệnh] dại” mới khó đỡ ghê chớ. Thế là bữa đó tôi mém nữa hù cả nhà ăn cơm mất ngon, nghĩ đúng hài thiệt.
- Ha ha ha! Anh của em đúng là ngố quá trời quá đất!
- Thôi mày! Cười nhỏ nhỏ lại giùm anh, dì dượng mà dậy một cái là dẹp, tắt đèn đi ngủ á.
- Ư hừm! Đúng là cười muốn đau ruột với anh tui ghia. Nhưng hai anh em coi bộ thân nhau quá ha, sao đi đâu cũng cứ kè kè như hình với bóng hết dị?
- Thì giống mày thôi.
- Giống em chỗ nào?
- Ủa chứ cái đứa nào suốt từ tối giờ cứ đòi anh phải kè kè bên cạnh ớ ta? Rồi cái đứa nào tới tận lúc anh đi ngủ rồi vẫn ráng gõ cửa đòi anh dậy để nói chuyện?
Nó liền xị mặt, cong môi, phồng má, xong còn ngả người qua để cụng đầu lên vai tôi làm trò nũng nịu chớ.
- Tại người ta nhớ anh quá chứ bộ.
- Thôi, nhớ nhung gì. Anh có phải người yêu của mày đâu mà suốt ngày nói với anh câu đó.
- Ủa là bắt buộc phải người yêu thì mới được nhớ hả? Còn anh mình thì hổng cho nhớ luôn?
Ờ, nói thế thì chịu thôi, biết cãi lý với nó sao giờ. Tới đây, nó nhích ghế ngồi sát vào với tôi hơn, còn đan hai bàn tay lại để vịn lên vai tôi, xong kê cằm lên đó, ngước mặt nhìn tôi bằng cái điệu cười tủm tỉm không một chút vẻ gì là thánh thiện; làm tôi phải vội vàng tránh né ánh mắt nó để đề phòng nó nhìn thấy vết sẹo trên trán tôi.
- Anh, hổng ấy mai mốt cho em ra ngoải ở với anh nghe?