Chương 21

Tới khi hai miền gặp mặt, đôi bên mừng mừng tủi tủi, ôm vai bá cổ nhau, cười vui phấn khích; miền ngoài mới hỏi “Mãi bây giờ em mới vào chơi với bác được. Thế bấy nay bác có khỏe không?”, miền trong lại thăm “Tui khỏe re hà! Còn người anh em đó giờ vẫn mạnh giỏi chớ?”;

Ừ thì đôi bên ai cũng đều mạnh khỏe, ư mà ông bà ta có câu “Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ”, đồng bào mình ba miền ba khúc ruột liền nhau; miền ngoài gầy thì miền trong ốm, miền ngoài béo thì miền trong mập, miền ngoài ốm thì miền trong bệnh, miền ngoài yên thì miền trong ổn;

Bởi vậy mới nói “Môi hở răng lạnh”, đôi miền chẳng thể thiếu được ai. Miền trong té thì miền ngoài nâng, miền ngoài ngã thì miền trong đỡ; anh em liền tay liền chân, tương thân đùm bọc, khăng khít không rời. Cho nên miền ngoài yêu miền trong với miền giữa khiếp lắm, yêu kinh khủng; miền trong lại thương miền ngoài với miền giữa quá trời, thương má ơi!

Cuộc vui được đôi ba tuần trà với vài điếu thuốc; miền ngoài muốn tếu táo thì đùa tí cho xôm, nói chuyện nửa chơi nửa thật; miền trong cũng muốn khôi hài nên giỡn chút xíu, nói chuyện nửa thiệt nửa chơi;

Nhưng đùa giỡn có chừng mực thôi, chứ miền ngoài mà bốc phét quá là bị miền trong kêu “Xạo gì cũng bớt bớt lại giùm tui đi nghe cha nội!”, còn miền trong mà lỡ đà dóc tổ thì bị miền ngoài bảo “Ủ uôi em nói khí không phải chứ bác điêu thế nhờ!”;

Cười đã rồi, chập hồi đôi bên lại chuyển qua nói chuyện tình cảm nghiêm túc. Mà miền ngoài cứ xưng “em” hô “bác” làm miền trong ngại quá chừng, mới biểu “Tụi tui là con cháu dòng thứ, thuở xưa tiền nhân cầm gươm vô Nam mở cõi hổng có ai là trưởng hết trơn, bởi dòng trưởng phải ở lại miền ngoài giữ lấy hương hỏa tổ tiên rồi, cho nên con đầu trong nhà tụi tui chỉ kêu bằng tiếng “hai” chứ không có ai là “cả”, thành thử để tụi tui xưng em cho hợp lẽ tôn ti”; miền ngoài lại nhún nhường “Đâu có! Thứ đi trưởng ở là chuyện của tiền nhân, buổi khai mang xứ Đàng Trong đã qua lâu rồi. Về sau nước ta chung về một mối, giặc thù lại chia rẽ tình thân máu mủ, trưởng hay thứ cũng một lượt cùng với năm mươi ba đồng chí đồng bào vào Nam để chung tay vẽ lại hình hài sông núi của tổ tiên; xương anh làm bút, máu em làm mực, thấm đẫm hồn thiêng vào đất mẹ; ba miền anh em ta lại một nhà, ở đâu cũng có dòng trưởng dòng thứ hết cả, huống hồ em kém bác một cái nồi bánh chưng nên cứ để em xưng hô thế này cho nó phải phép các cụ nhà em bác ạ”; thế mới thấy miền ngoài xem trọng lễ nghĩa trong giao tiếp, còn miền trong tuy xuề xòa mặt hình thức nhưng tư tưởng vẫn luôn coi trọng gia giáo của tổ tiên.

Lúc chia tay, hai miền ôm vai bá cổ đi cạnh nhau, lòng bịn rịn quyến luyến, trao tặng nhau những món quà làm kỷ niệm; miền ngoài xúc động, rưng rưng nước mắt cảm ơn; miền trong cũng nghẹn ngào cám ơn đáp lại; “Thôi! Muộn rồi em phải lại nhà. Chúc bác với gia đình mạnh khỏe bình an bác nhớ! Mai này có dịp hội ngộ, em sẽ gọi thêm anh em miền Trung vào Nam thăm bác, rồi chúng mình ra đấy thăm lăng Bác với thăm đền Hùng ở Phú Thọ một chuyến bác nhể!” - “Tất nhiên rồi! Người anh em đi mạnh giỏi! Tui cũng mong mấy người anh em dữ lắm đó! Mai mốt trùng phùng, ba miền tụi mình cùng ghé vai ôn lại những chuyện xưa như hổm rày nữa nghen!”;

Lần cuối chào nhau câu từ biệt; miền ngoài thưa vâng, miền trong đáp dạ; lén đưa tay gạt nước mắt, ngoảnh mặt dứt áo quay đi.

- Ờ, túm lại thì miền ngoài là như thế đấy, còn miền trong là như vậy đó. Có cần hỏi gì nữa không?

Tôi nói một tràng vậy, quỷ em nó vừa nghe vừa cười, đánh tay tôi mấy cái:

- Thiệt chứ! Em cũng bó tay với cái đầu của anh luôn! Vậy cũng nghĩ ra thành câu chuyện được nữa!

- Xời! Nghĩ sao? Anh là anh của Bống mà biểu! À, nhưng có một cái anh phải nhắc trước. Đây là khác biệt trong văn nói thôi nghe; chứ văn viết như sách báo rồi âm nhạc, thơ ca, tiểu thuyết, phim truyện thì anh thấy cả hai miền xài chung của nhau hơi bị nhiều. Với lại những khác biệt này nó không đúng với tất cả mọi người đâu. Bởi anh nhớ hồi còn đi học, thầy cô có nói đợt di cư năm 54 thì cỡ một triệu người miền ngoài chuyển vô Nam, còn chừng đâu gần trăm rưỡi ngàn người miền trong chuyển ra Bắc, chưa kể từ giai đoạn giữa kháng chiến, người miền ngoài vô đây tham gia chiến đấu rất là nhiều, sau giải phóng còn ở lại sinh sống làm việc nữa, mà cũng không ít người miền trong được điều động ra ngoải làm chính trị; cho nên thực tế là từ ngữ hai miền nó đã giao thoa với nhau từ suốt nửa thế kỷ nay rồi, một bộ phận trong quần chúng mỗi miền sẽ bị ảnh hưởng văn hóa giao tiếp của nhau, cái đó là chắc chắn. Thành thử khi Bống viết bài hay viết truyện, Bống phải lưu ý cái vấn đề này nữa nghen. 

- Dạ, em biết mà. Nói đâu xa, như nhà em nè, ngoài tiếng mẹ đẻ của dân tộc em thì thôi không có nói làm gì, chứ mỗi lần nói chuyện với mấy ông chú ông bác cựu chiến binh bằng tiếng phổ thông là ông bà nội em kêu ông cố bằng bố, ba em cũng kêu ông bà nội bằng bố mẹ, mà ông bà nội em cũng nói giọng Bắc á, cái tới hồi chuyển qua đời ba em với tụi em là nói giọng Nam hết luôn, từ ngữ thì lâu lâu cũng chen vô mấy từ miền ngoài như anh vừa kể nãy đó, nghe nó ngộ lắm kìa. Nhất là con quỷ nhõng nhẽo á anh, nó hay chơi với ông bà nội, xong cứ cách vài bữa ông bà nội lại gọi điện để cho nó nói chuyện với anh em bà con ở ngoải, riết nó học kiểu nói của nội với họ hàng luôn, hở xí là cái mỏ nó dài ra “Chộ ôôôi! Khiếp quá đi hà!”, rồi thì “Hông hông! Ứ chịu đâu! Con muốn ăn cái này cơơơ!”, dẹo dẹo thấy ghét!

Thiệt tình.

- Ờ, tiếng miền ngoài thì chắc là nó học của bên nội thiệt, chứ riêng cái vụ mà dài mỏ ra nhõng nhẽo là anh thấy nó học của mày đó nghe.

Thế là nó cười, còn nhéo hờn tôi một cái.

- Quá đáng ghê! Toàn nghĩ xấu cho em không! Cái đó là hồi xưa người ta còn nhỏ mới vậy thôi, chứ giờ người ta lớn rồi, người ta khác nhiều rồi chứ bộ.

- Hờ hờ, anh hổng thấy khác cái gì trơn. Nếu khác là giờ này đáng ra anh đang được nằm ngủ trên giường kia kìa, hen.

Tôi nói vậy; tự nhiên cái mặt nó xị xuống, còn ngoảnh nhìn đi như đang tủi thân với tôi chớ mấy ông.

- Thôi, anh giỡn. Nếu Bống đòi oánh ca-rô hay làm mấy cái tầm xàm bá láp thì anh không có chiều Bống đâu; chớ cái này là để cho Bống học mà, nên anh cũng chiều Bống được.

Vừa nói, tôi vừa xoa đầu và ôm vai nó dỗ dành. Mặt nó liền tươi tỉnh, xong còn dỗ dành ngược lại tôi:

- Vậy ráng xí nữa nghen, mai em sẽ dậy sớm nấu phở cho anh ăn để cảm tạ, hén!

- Ừm, vậy giờ còn muốn hỏi anh cái gì nữa thì nói anh nghe.

- Dạ, giờ mình nói qua miền giữa đi anh.

- Miền giữa hả?

Thực ra miền giữa tôi không có rành cho lắm. Giọng nói thì mỗi nơi một kiểu, nhưng phương ngữ thì có một vài cái chung mà tôi thấy suốt từ Thanh Hóa, Nghệ An vô tận Quảng Nam, Đà Nẵng (Bắc Trung Bộ và Trung Trung Bộ) rất giống nhau nên liệt kê cho nó nghe tóm tắt như vầy:

Nếu hai miền trong ngoài mà hỏi “Cái gì vậy?”, “Cái gì thế?” thì miền giữa lại hỏi “Cái chi rứa?”.

Tương tự, bên í/bên đấy của miền ngoài, bên bển của miền trong thì miền giữa chơi bên nớ; ngoài ra còn bên tê tức là bên kia, bên ni tức là bên đây hoặc bên này, bên tê tề là bên kia kìa. Mà từ ni cũng dùng để nói về thì hiện tại nữa, như: bữa ni (tùy ngữ cảnh có thể hiểu là hiện giờ, dạo này, hồi nay, ngày hôm nay), thời ni (thời nay, ngày nay; nhưng tôi thấy người ta dùng từ thời chừ/giừ [thời buổi bây giờ] nhiều hơn).

Hoặc miền ngoài miền trong mà hỏi “Sao lại thế này nhở?”, “Sao lại vầy được ta?” thì miền giữa chơi câu “Răng lại ra ri hè?”. Ri là thế này, vầy (có lẽ do nói lướt hai từ rứa ni mà ra vậy chăng?); còn răng là sao; trong khi hè là một dạng từ tình thái, không phải cái hiên nhà hay mùa hạ.

Rồi, tiếp nữa.

Nếu miền trong miền ngoài mà hỏi “Đi đâu đó?”, “Đi đâu đấy?” thì miền giữa lại hỏi “Đi mô nớ/đó?”. Mô là đâu, cũng là nào, như câu “Chỗ ni chỗ mô ri bây?” (Chỗ này là chỗ nào đây chúng mày?). Hay câu “Em có biết gì đâu nè/nào” của hai miền trong ngoài thì miền giữa lại nói “Em có biết chi mô mồ/nờ/nạ”. Trong đó, mô mồ là một cách lặp từ biến đổi âm điệu hơi bị hay, nghe rất xuôi và mượt, như cặp từ tê tề cũng na ná vậy, ngoài ra nó còn có ở trường hợp của từ ni nữa. Ví dụ khi bạn thân gọi nhau “Cún ây! Lại đây tao bảo cái này này!”, “Ê quỷ! Qua biểu này nè!” của miền ngoài và miền trong thì miền giữa sẽ nói “Ới mi ơi! Tới tau nói cho nghe cái ni nì!”, hơi bị nhẹ nhàng tình cảm, ờ, nhất là tụi con gái Huế với Quảng Trị mà nói câu này nghe dễ thương cực kỳ luôn. À, ở miền giữa gọi xưng mi - tau tức là mày - tao của toàn dân á anh em nghe.

Đặc biệt, ở miền giữa khi gọi một cô gái trẻ, một người phụ nữ ít tuổi hơn ba mình hoặc chị em gái trong hàng thân thích của ba thì sẽ dùng tiếng o, nó chính là tiếng cô ở hai miền còn lại. “O ơi! Khi mô o vô trong nớ thì báo con biết với o ới!”; rồi thì “Hấy! O ni cũng là giáo viên à? Rứa thì ta cứ kêu bằng ‘cô’ cho nó tôn sư trọng đạo bà con hỉ!”; hay như bài thơ của cụ Tố Hữu mà quỷ em nó vừa đọc cho tôi, trỏng có nói về hình ảnh đẹp của một nữ dân quân Hà Tĩnh thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, tay cầm súng áp giải tù binh phi công trong Chiến dịch Sấm Rền của địch:

“O du kích nhỏ giương cao súng
 Thằng Mỹ lênh khênh bước cúi đầu
 Ra thế! To gan hơn béo bụng
 Anh hùng đâu cứ phải mày râu!”.

Đó, đại loại vậy. Mà tôi nói thiệt là cái tiếng o này nghe nó nhẹ nhàng dễ thương gì đâu. Tôi còn nhớ mấy đứa bạn miền giữa của tôi ra ngoải học á, lúc tụi nó nói chuyện với người miền ngoài thì vẫn gọi bằng cô bình thường, nhưng hễ gặp người cùng quê miền Trung với nhau là chuyển sang gọi bằng o nghe rất ngọt. Tụi nó bảo gọi vậy cho nó thân thương, gần gũi. Ừm, tôi công nhận tụi nó nói không có sai, bởi ngay đến tôi là người ngoài cuộc nhưng khi nghe tụi nó xưng hô với người cùng miền với nhau như vậy, cảm giác đó nó cũng lan tỏa sang người tôi luôn kìa.