Cùng Ong bóc tách chương một của tiểu thuyết ngắn “Mùa cơm nguội vàng” (tác giả Lãnh Vân) để xem cách tác giả dẫn dắt nhận thức của độc giả chỉ bằng đúng 2 đoạn văn nhé.
Có bao giờ bạn bị nhận xét là: "Truyện viết cứ bị thiếu không khí thế nào ấy" hay "Nhân vật hành động không thuyết phục lắm" chưa? Rất có thể bạn đang bị nhầm lẫn hoặc thiếu hụt giữa hai khái niệm cốt lõi: Bối cảnh (Setting) và Ngữ cảnh (Context).
Để dễ hình dung: “Bối cảnh” giống như cái móng nhà của câu chuyện, còn “ngữ cảnh” là một góc cụ thể trong ngôi nhà nơi một tình tiết diễn ra. Sự nhầm lẫn giữa hai yếu tố này sẽ khiến câu chuyện bị lung lay ngay.
Đoạn 1: Đặt "Móng nhà" (Thiết lập bối cảnh)
“Chiếc xe ô tô con màu đen mang biển đỏ bon bon trên đường Nguyễn Văn Cừ hướng về cầu Chương Dương bỗng đi chậm lại rồi bật xi nhan rẽ phải xuống đường Long Biên - Xuân Quan. Vừa xuống chân dốc, xe tiếp tục xi nhan phải, giảm tốc độ rồi dừng hẳn lại dưới bóng lá rậm rạp của một gốc cơm nguội già bên hè đường.”
Chỉ một đoạn văn ngắn, tác giả không cần giải thích dông dài nhưng não bộ độc giả đã tự động "bắt" được 3 tín hiệu bối cảnh cực kỳ quan trọng:
“Chiếc xe ô tô con”: thời đại đương đại/hiện đại.
“Cầu Chương Dương”, “đường Long Biên”: địa điểm tại Hà Nội.
“Biển đỏ”: nhân vật chính liên quan đến quân đội.
Đoạn 2: Vẽ "Góc nhà" (Xây dựng ngữ cảnh)
Ngay sau khi có phần móng, tác giả đưa nhân vật vào một ngữ cảnh cụ thể:
"Một người đàn ông trẻ, da ngăm ngăm, mặc áo sơ mi trắng cộc tay xơ vin gọn gàng trong quần quân phục nhanh chóng mở cửa bước xuống khỏi ghế lái và đón lấy cánh cửa phía sau, gần như cùng lúc với việc cánh cửa đó bật mở. Từ ghế sau, một người đàn ông trung niên với mái tóc muối tiêu cũng từ tốn bước xuống. Một tay ông mở cửa xe, cánh tay còn đang vắt chiếc áo vest màu lông chuột, tay kia của ông cầm một chiếc cặp táp màu đen bằng da bạc màu đã sờn quanh góc. Ông ngước đôi mắt cười hiền. “Cậu cứ ngồi đấy, tớ tự xuống được. Tớ về hưu mới ba năm thôi chứ có phải già lắm đâu mà không tự mở được cửa xe.”"
Nếu xóa hẳn đoạn 1 đi và chỉ đọc đoạn 2, chúng ta vẫn hiểu được ngữ cảnh: Đây là mối quan hệ sếp lớn đã nghỉ hưu và cậu lái xe, tính cách ông sếp rất bình dị, bao dung qua cách xưng hô "cậu - tớ".
Nhưng khi liên kết ngữ cảnh của đoạn 2 với bối cảnh quân đội ở đoạn 1, bức tranh lập tức hiện lên một cách đầy đủ và có chiều sâu hơn. Độc giả hiểu ngay: Đây là một sếp lớn quân đội đã về hưu đang đi tới một nơi cùng cậu lính trẻ phụ trách đưa đón.
Phần lớn những “nhận thức” này của độc giả diễn ra một cách tự động trong tiềm thức. Họ đọc được một từ khóa và não họ tự vẽ ra bối cảnh. Nhưng ở góc độ người viết, tác giả nên cố gắng chuyển từ viết theo bản năng sang trạng thái có nhận thức được và chủ động thiết kế các chi tiết để dẫn đường hiệu quả nhất cho độc giả. Và như bạn thấy đó, Lãnh Vân đã chỉ dùng hai đoạn văn để làm được việc này thôi.